Tuesday, February 12, 2013


IX. Barbarism and Civilization

We have now traced the dissolution of the gentile constitution in the three great instances of the Greeks, the Romans, and the Germans. In conclusion, let us examine the general economic conditions which already undermined the gentile organization of society at the upper stage of barbarism and with the coming of civilization overthrew it completely. Here we shall need Marx's Capital as much as Morgan’s book.
Arising in the middle stage of savagery, further developed during its upper stage, the gens reaches its most flourishing period, so far as our sources enable us to judge, during the lower stage of barbarism. We begin therefore with this stage.
Here – the American Indians must serve as our example – we find the gentile constitution fully formed. The tribe is now grouped in several gentes, generally two. With the increase in population, each of these original gentes splits up into several daughter gentes, their mother gens now appearing as the phratry. The tribe itself breaks up into several tribes, in each of which we find again, for the most part, the old gentes. The related tribes, at least in some cases, are united in a confederacy. This simple organization suffices completely for the social conditions out of which it sprang. It is nothing more than the grouping natural to those conditions, and it is capable of settling all conflicts that can arise within a society so organized. War settles external conflicts; it may end with the annihilation of the tribe, but never with its subjugation. It is the greatness, but also the limitation, of the gentile constitution that it has no place for ruler and ruled. Within the tribe there is as yet no difference between rights and duties; the question whether participation in public affairs, in blood revenge or atonement, is a right or a duty, does not exist for the Indian; it would seem to him just as absurd as the question whether it was a right or a duty to sleep, eat, or hunt. A division of the tribe or of the gens into different classes was equally impossible. And that brings us to the examination of the economic basis of these conditions.
The population is extremely sparse; it is dense only at the tribe’s place of settlement, around which lie in a wide circle first the hunting grounds and then the protective belt of neutral forest, which separates the tribe from others. The division of labor is purely primitive, between the sexes only. The man fights in the wars, goes hunting and fishing, procures the raw materials of food and the tools necessary for doing so. The woman looks after the house and the preparation of food and clothing, cooks, weaves, sews. They are each master in their own sphere: the man in the forest, the woman in the house. Each is owner of the instruments which he or she makes and uses: the man of the weapons, the hunting and fishing implements, the woman of the household gear. The housekeeping is communal among several and often many families. [1] What is made and used in common is common property - the house, the garden, the long-boat. Here therefore, and here alone, there still exists in actual fact that “property created by the owner’s labor” which in civilized society is an ideal fiction of the jurists and economists, the last lying legal pretense by which modern capitalist property still bolsters itself up.
But humanity did not everywhere remain at this stage. In Asia they found animals which could be tamed and, when once tamed, bred. The wild buffalo-cow had to be hunted; the tame buffalo-cow gave a calf yearly and milk as well. A number of the most advanced tribes – the Aryans, Semites, perhaps already also the Turanians – now made their chief work first the taming of cattle, later their breeding and tending only. Pastoral tribes separated themselves from the mass of the rest of the barbarians: the first great social division of labor. The pastoral tribes produced not only more necessities of life than the other barbarians, but different ones. They possessed the advantage over them of having not only milk, milk products and greater supplies of meat, but also skins, wool, goat-hair, and spun and woven fabrics, which became more common as the amount of raw material increased. Thus for the first time regular exchange became possible. At the earlier stages only occasional exchanges can take place; particular skill in the making of weapons and tools may lead to a temporary division of labor. Thus in many places undoubted remains of workshops for the making of stone tools have been found, dating from the later Stone Age. The artists who here perfected their skill probably worked for the whole community, as each special handicraftsman still does in the gentile communities in India. In no case could exchange arise at this stage except within the tribe itself, and then only as an exceptional event. But now, with the differentiation of pastoral tribes, we find all the conditions ripe for exchange between branches of different tribes and its development into a regular established institution. Originally tribes exchanged with tribe through the respective chiefs of the gentes; but as the herds began to pass into private ownership, exchange between individuals became more common, and, finally, the only form. Now the chief article which the pastoral tribes exchanged with their neighbors was cattle; cattle became the commodity by which all other commodities were valued and which was everywhere willingly taken in exchange for them – in short, cattle acquired a money function and already at this stage did the work of money. With such necessity and speed, even at the very beginning of commodity exchange, did the need for a money commodity develop.
Horticulture, probably unknown to Asiatic barbarians of the lower stage, was being practiced by them in the middle stage at the latest, as the forerunner of agriculture. In the climate of the Turanian plateau, pastoral life is impossible without supplies of fodder for the long and severe winter. Here, therefore, it was essential that land should be put under grass and corn cultivated. The same is true of the steppes north of the Black Sea. But when once corn had been grown for the cattle, it also soon became food for men. The cultivated land still remained tribal property; at first it was allotted to the gens, later by the gens to the household communities and finally to individuals for use. The users may have had certain rights of possession, but nothing more.
Of the industrial achievements of this stage, two are particularly important. The first is the loom, the second the smelting of metal ores and the working of metals. Copper and tin and their alloy, bronze, were by far the most important. Bronze provided serviceable tools and weapons, though it could not displace stone tools; only iron could do that, and the method of obtaining iron was not yet understood. Gold and silver were beginning to be used for ornament and decoration, and must already have acquired a high value as compared with copper and bronze.
The increase of production in all branches – cattle-raising, agriculture, domestic handicrafts – gave human labor-power the capacity to produce a larger product than was necessary for its maintenance. At the same time it increased the daily amount of work to be done by each member of the gens, household community or single family. It was now desirable to bring in new labor forces. War provided them; prisoners of war were turned into slaves. With its increase of the productivity of labor, and therefore of wealth, and its extension of the field of production, the first great social division of labor was bound, in the general historical conditions prevailing, to bring slavery in its train. From the first great social division of labor arose the first great cleavage of society into two classes: masters and slaves, exploiters and exploited.
As to how and when the herds passed out of the common possession of the tribe or the gens into the ownership of individual heads of families, we know nothing at present. But in the main it must have occurred during this stage. With the herds and the other new riches, a revolution came over the family. To procure the necessities of life had always been the business of the man; he produced and owned the means of doing so. The herds were the new means of producing these necessities; the taming of the animals in the first instance and their later tending were the man’s work. To him, therefore, belonged the cattle, and to him the commodities and the slaves received in exchange for cattle. All the surplus which the acquisition of the necessities of life now yielded fell to the man; the woman shared in its enjoyment, but had no part in its ownership. The “savage” warrior and hunter had been content to take second place in the house, after the woman; the “gentler” shepherd, in the arrogance of his wealth, pushed himself forward into the first place and the woman down into the second. And she could not complain. The division of labor within the family had regulated the division of property between the man and the woman. That division of labor had remained the same; and yet it now turned the previous domestic relation upside down, simply because the division of labor outside the family had changed. The same cause which had ensured to the woman her previous supremacy in the house – that her activity was confined to domestic labor – this same cause now ensured the man's supremacy in the house: the domestic labor of the woman no longer counted beside the acquisition of the necessities of life by the man; the latter was everything, the former an unimportant extra. We can already see from this that to emancipate woman and make her the equal of the man is and remains an impossibility so long as the woman is shut out from social productive labor and restricted to private domestic labor. The emancipation of woman will only be possible when woman can take part in production on a large, social scale, and domestic work no longer claims anything but an insignificant amount of her time. And only now has that become possible through modern large-scale industry, which does not merely permit of the employment of female labor over a wide range, but positively demands it, while it also tends towards ending private domestic labor by changing it more and more into a public industry.
The man now being actually supreme in the house, the last barrier to his absolute supremacy had fallen. This autocracy was confirmed and perpetuated by the overthrow of mother-right, the introduction of father-right, and the gradual transition of the pairing marriage into monogamy. But this tore a breach in the old gentile order; the single family became a power, and its rise was a menace to the gens.
The next step leads us to the upper stage of barbarism, the period when all civilized peoples have their Heroic Age: the age of the iron sword, but also of the iron plowshare and ax. Iron was now at the service of man, the last and most important of all the raw materials which played a historically revolutionary role – until the potato. Iron brought the tillage of large areas, the clearing of wide tracts of virgin forest; iron gave to the handicraftsman tools so hard and sharp that no stone, no other known metal could resist them. All this came gradually; the first iron was often even softer than bronze. Hence stone weapons only disappeared slowly; not merely in the Hildebrandslied, but even as late as Hastings in 1066, [the final battle in the Norman Conquest of England] stone axes were still used for fighting. But progress could not now be stopped; it went forward with fewer checks and greater speed. The town, with its houses of stone or brick, encircled by stone walls, towers and ramparts, became the central seat of the tribe or the confederacy of tribes – an enormous architectural advance, but also a sign of growing danger and need for protection. Wealth increased rapidly, but as the wealth of individuals. The products of weaving, metal-work and the other handicrafts, which were becoming more and more differentiated, displayed growing variety and skill. In addition to corn, leguminous plants and fruit, agriculture now provided wine and oil, the preparation of which had been learned. Such manifold activities were no longer within the scope of one and the same individual; the second great division of labor took place: handicraft separated from agriculture. The continuous increase of production and simultaneously of the productivity of labor heightened the value of human labor-power. Slavery, which during the preceding period was still in its beginnings and sporadic, now becomes an essential constituent part of the social system; slaves no longer merely help with production - they are driven by dozens to work in the fields and the workshops. With the splitting up of production into the two great main branches, agriculture and handicrafts, arises production directly for exchange, commodity production; with it came commerce, not only in the interior and on the tribal boundaries, but also already overseas. All this, however, was still very undeveloped; the precious metals were beginning to be the predominant and general money commodity, but still uncoined, exchanging simply by their naked weight.
The distinction of rich and poor appears beside that of freemen and slaves - with the new division of labor, a new cleavage of society into classes. The inequalities of property among the individual heads of families break up the old communal household communities wherever they had still managed to survive, and with them the common cultivation of the soil by and for these communities. The cultivated land is allotted for use to single families, at first temporarily, later permanently. The transition to full private property is gradually accomplished, parallel with the transition of the pairing marriage into monogamy. The single family is becoming the economic unit of society.
The denser population necessitates closer consolidation both for internal and external action. The confederacy of related tribes becomes everywhere a necessity, and soon also their fusion, involving the fusion of the separate tribal territories into one territory of the nation. The military leader of the people, res, basileus, thiudans – becomes an indispensable, permanent official. The assembly of the people takes form, wherever it did not already exist. Military leader, council, assembly of the people are the organs of gentile society developed into military democracy – military, since war and organization for war have now become regular functions of national life. Their neighbors' wealth excites the greed of peoples who already see in the acquisition of wealth one of the main aims of life. They are barbarians: they think it more easy and in fact more honorable to get riches by pillage than by work. War, formerly waged only in revenge for injuries or to extend territory that had grown too small, is now waged simply for plunder and becomes a regular industry. Not without reason the bristling battlements stand menacingly about the new fortified towns; in the moat at their foot yawns the grave of the gentile constitution, and already they rear their towers into civilization. Similarly in the interior. The wars of plunder increase the power of the supreme military leader and the subordinate commanders; the customary election of their successors from the same families is gradually transformed, especially after the introduction of father-right, into a right of hereditary succession, first tolerated, then claimed, finally usurped; the foundation of the hereditary monarchy and the hereditary nobility is laid. Thus the organs of the gentile constitution gradually tear themselves loose from their roots in the people, in gens, phratry, tribe, and the whole gentile constitution changes into its opposite: from an organization of tribes for the free ordering of their own affairs it becomes an organization for the plundering and oppression of their neighbors; and correspondingly its organs change from instruments of the will of the people into independent organs for the domination and oppression of the people. That, however, would never have been possible if the greed for riches had not split the members of the gens into rich and poor, if “the property differences within one and the same gens had not transformed its unity of interest into antagonism between its members” (Marx), if the extension of slavery had not already begun to make working for a living seem fit only for slaves and more dishonorable than pillage.

We have now reached the threshold of civilization. Civilization opens with a new advance in the division of labor. At the lowest stage of barbarism men produced only directly for their own needs; any acts of exchange were isolated occurrences, the object of exchange merely some fortuitous surplus. In the middle stage of barbarism we already find among the pastoral peoples a possession in the form of cattle which, once the herd has attained a certain size, regularly produces a surplus over and above the tribe’s own requirements, leading to a division of labor between pastoral peoples and backward tribes without herds, and hence to the existence of two different levels of production side by side with one another and the conditions necessary for regular exchange. The upper stage of barbarism brings us the further division of labor between agriculture and handicrafts, hence the production of a continually increasing portion of the products of labor directly for exchange, so that exchange between individual producers assumes the importance of a vital social function. Civilization consolidates and intensifies all these existing divisions of labor, particularly by sharpening the opposition between town and country (the town may economically dominate the country, as in antiquity, or the country the town, as in the middle ages), and it adds a third division of labor, peculiar to itself and of decisive importance: it creates a class which no longer concerns itself with production, but only with the exchange of the products–the merchants. Hitherto whenever classes had begun to form, it had always been exclusively in the field of production; the persons engaged in production were separated into those who directed and those who executed, or else into large-scale and small-scale producers. Now for the first time a class appears which, without in any way participating in production, captures the direction of production as a whole and economically subjugates the producers; which makes itself into an indispensable middleman between any two producers and exploits them both. Under the pretext that they save the producers the trouble and risk of exchange, extend the sale of their products to distant markets and are therefore the most useful class of the population, a class of parasites comes into being, “genuine social ichneumons,” who, as a reward for their actually very insignificant services, skim all the cream off production at home and abroad, rapidly amass enormous wealth and correspondingly social influence, and for that reason receive under civilization ever higher honors and ever greater control of production, until at last they also bring forth a product of their own – the periodical trade crises.
At our stage of development, however, the young merchants had not even begun to dream of the great destiny awaiting them. But they were growing and making themselves indispensable, which was quite sufficient. And with the formation of the merchant class came also the development of metallic money, the minted coin, a new instrument for the domination of the non-producer over the producer and his production. The commodity of commodities had been discovered, that which holds all other commodities hidden in itself, the magic power which can change at will into everything desirable and desired. The man who had it ruled the world of production–and who had more of it than anybody else? The merchant. The worship of money was safe in his hands. He took good care to make it clear that, in face of money, all commodities, and hence all producers of commodities, must prostrate themselves in adoration in the dust. He proved practically that all other forms of wealth fade into mere semblance beside this incarnation of wealth as such. Never again has the power of money shown itself in such primitive brutality and violence as during these days of its youth. After commodities had begun to sell for money, loans and advances in money came also, and with them interest and usury. No legislation of later times so utterly and ruthlessly delivers over the debtor to the usurious creditor as the legislation of ancient Athens and ancient Rome–and in both cities it arose spontaneously, as customary law, without any compulsion other than the economic.
Alongside wealth in commodities and slaves, alongside wealth in money, there now appeared wealth in land also. The individuals’ rights of possession in the pieces of land originally allotted to them by gens or tribe had now become so established that the land was their hereditary property. Recently they had striven above all to secure their freedom against the rights of the gentile community over these lands, since these rights had become for them a fetter. They got rid of the fetter – but soon afterwards of their new landed property also. Full, free ownership of the land meant not only power, uncurtailed and unlimited, to possess the land; it meant also the power to alienate it. As long as the land belonged to the gens, no such power could exist. But when the new landed proprietor shook off once and for all the fetters laid upon him by the prior right of gens and tribe, he also cut the ties which had hitherto inseparably attached him to the land. Money, invented at the same time as private property in land, showed him what that meant. Land could now become a commodity; it could be sold and pledged. Scarcely had private property in land been introduced than the mortgage was already invented (see Athens). As hetaerism and prostitution dog the heels of monogamy, so from now onwards mortgage dogs the heels of private land ownership. You asked for full, free alienable ownership of the land and now you have got it – “tu l'as voulu, Georges Dandin.” It's your fault, Georges Dandin, from Molière’s play.
With trade expansion, money and usury, private property in land and mortgages, the concentration and centralization of wealth in the hands of a small class rapidly advanced, accompanied by an increasing impoverishment of the masses and an increasing mass of impoverishment. The new aristocracy of wealth, in so far as it had not been identical from the outset with the old hereditary aristocracy, pushed it permanently into the background (in Athens, in Rome, among the Germans). And simultaneous with this division of the citizens into classes according to wealth there was an enormous increase, particularly in Greece, in the number of slaves, [2] whose forced labor was the foundation on which the superstructure of the entire society was reared.
Let us now see what had become of the gentile constitution in this social upheaval. Confronted by the new forces in whose growth it had had no share, the gentile constitution was helpless. The necessary condition for its existence was that the members of a gens or at least of a tribe were settled together in the same territory and were its sole inhabitants. That had long ceased to be the case. Every territory now had a heterogeneous population belonging to the most varied gentes and tribes; everywhere slaves, protected persons and aliens lived side by side with citizens. The settled conditions of life which had only been achieved towards the end of the middle stage of barbarism were broken up by the repeated shifting and changing of residence under the pressure of trade, alteration of occupation and changes in the ownership of the land. The members of the gentile bodies could no longer meet to look after their common concerns; only unimportant matters, like the religious festivals, were still perfunctorily attended to. In addition to the needs and interests with which the gentile bodies were intended and fitted to deal, the upheaval in productive relations and the resulting change in the social structure had given rise to new needs and interests, which were not only alien to the old gentile order, but ran directly counter to it at every point. The interests of the groups of handicraftsmen which had arisen with the division of labor, the special needs of the town as opposed to the country, called for new organs. But each of these groups was composed of people of the most diverse gentes, phratries, and tribes, and even included aliens. Such organs had therefore to be formed outside the gentile constitution, alongside of it, and hence in opposition to it. And this conflict of interests was at work within every gentile body, appearing in its most extreme form in the association of rich and poor, usurers and debtors, in the same gens and the same tribe. Further, there was the new mass of population outside the gentile bodies, which, as in Rome, was able to become a power in the land and at the same time was too numerous to be gradually absorbed into the kinship groups and tribes. In relation to this mass, the gentile bodies stood opposed as closed, privileged corporations; the primitive natural democracy had changed into a malign aristocracy. Lastly, the gentile constitution had grown out of a society which knew no internal contradictions, and it was only adapted to such a society. It possessed no means of coercion except public opinion. But here was a society which by all its economic conditions of life had been forced to split itself into freemen and slaves, into the exploiting rich and the exploited poor; a society which not only could never again reconcile these contradictions, but was compelled always to intensify them. Such a society could only exist either in the continuous open fight of these classes against one another, or else under the rule of a third power, which, apparently standing above the warring classes, suppressed their open conflict and allowed the class struggle to be fought out at most in the economic field, in so-called legal form. The gentile constitution was finished. It had been shattered by the division of labor and its result, the cleavage of society into classes. It was replaced by the state.

The three main forms in which the state arises on the ruins of the gentile constitution have been examined in detail above. Athens provides the purest, classic form; here the state springs directly and mainly out of the class oppositions which develop within gentile society itself. In Rome, gentile society becomes a closed aristocracy in the midst of the numerous plebs who stand outside it, and have duties but no rights; the victory of plebs breaks up the old constitution based on kinship, and erects on its ruins the state, into which both the gentile aristocracy and the plebs are soon completely absorbed. Lastly, in the case of the German conquerors of the Roman Empire, the state springs directly out of the conquest of large foreign territories, which the gentile constitution provides no means of governing. But because this conquest involves neither a serious struggle with the original population nor a more advanced division of labor; because conquerors and conquered are almost on the same level of economic development, and the economic basis of society remains therefore as before–for these reasons the gentile constitution is able to survive for many centuries in the altered, territorial form of the mark constitution and even for a time to rejuvenate itself in a feebler shape in the later noble and patrician families, and indeed in peasant families, as in Ditmarschen. [3]
The state is therefore by no means a power imposed on society from without; just as little is it “the reality of the moral idea,” “the image and the reality of reason,” as Hegel maintains. Rather, it is a product of society at a particular stage of development; it is the admission that this society has involved itself in insoluble self-contradiction and is cleft into irreconcilable antagonisms which it is powerless to exorcise. But in order that these antagonisms, classes with conflicting economic interests, shall not consume themselves and society in fruitless struggle, a power, apparently standing above society, has become necessary to moderate the conflict and keep it within the bounds of “order”; and this power, arisen out of society, but placing itself above it and increasingly alienating itself from it, is the state.
In contrast to the old gentile organization, the state is distinguished firstly by the grouping of its members on a territorial basis. The old gentile bodies, formed and held together by ties of blood, had, as we have seen, become inadequate largely because they presupposed that the gentile members were bound to one particular locality, whereas this had long ago ceased to be the case. The territory was still there, but the people had become mobile. The territorial division was therefore taken as the starting point and the system introduced by which citizens exercised their public rights and duties where they took up residence, without regard to gens or tribe. This organization of the citizens of the state according to domicile is common to all states. To us, therefore, this organization seems natural; but, as we have seen, hard and protracted struggles were necessary before it was able in Athens and Rome to displace the old organization founded on kinship.
The second distinguishing characteristic is the institution of a public force which is no longer immediately identical with the people’s own organization of themselves as an armed power. This special public force is needed because a self-acting armed organization of the people has become impossible since their cleavage into classes. The slaves also belong to the population: as against the 365,000 slaves, the 90,000 Athenian citizens constitute only a privileged class. The people’s army of the Athenian democracy confronted the slaves as an aristocratic public force, and kept them in check; but to keep the citizens in check as well, a police-force was needed, as described above. This public force exists in every state; it consists not merely of armed men, but also of material appendages, prisons and coercive institutions of all kinds, of which gentile society knew nothing. It may be very insignificant, practically negligible, in societies with still undeveloped class antagonisms and living in remote areas, as at times and in places in the United States of America. But it becomes stronger in proportion as the class antagonisms within the state become sharper and as adjoining states grow larger and more populous. It is enough to look at Europe today, where class struggle and rivalry in conquest have brought the public power to a pitch that it threatens to devour the whole of society and even the state itself.
In order to maintain this public power, contributions from the state citizens are necessary – taxes. These were completely unknown to gentile society. We know more than enough about them today. With advancing civilization, even taxes are not sufficient; the state draws drafts on the future, contracts loans, state debts. Our old Europe can tell a tale about these, too.
In possession of the public power and the right of taxation, the officials now present themselves as organs of society standing above society. The free, willing respect accorded to the organs of the gentile constitution is not enough for them, even if they could have it. Representatives of a power which estranges them from society, they have to be given prestige by means of special decrees, which invest them with a peculiar sanctity and inviolability. The lowest police officer of the civilized state has more “authority” than all the organs of gentile society put together; but the mightiest prince and the greatest statesman or general of civilization might envy the humblest of the gentile chiefs the unforced and unquestioned respect accorded to him. For the one stands in the midst of society; the other is forced to pose as something outside and above it.
As the state arose from the need to keep class antagonisms in check, but also arose in the thick of the fight between the classes, it is normally the state of the most powerful, economically ruling class, which by its means becomes also the politically ruling class, and so acquires new means of holding down and exploiting the oppressed class. The ancient state was, above all, the state of the slave-owners for holding down the slaves, just as the feudal state was the organ of the nobility for holding down the peasant serfs and bondsmen, and the modern representative state is the instrument for exploiting wage-labor by capital. Exceptional periods, however, occur when the warring classes are so nearly equal in forces that the state power, as apparent mediator, acquires for the moment a certain independence in relation to both. This applies to the absolute monarchy of the seventeenth and eighteenth centuries, which balances the nobility and the bourgeoisie against one another; and to the Bonapartism of the First and particularly of the Second French Empire, which played off the proletariat against the bourgeoisie and the bourgeoisie against the proletariat. The latest achievement in this line, in which ruler and ruled look equally comic, is the new German Empire of the Bismarckian nation; here the capitalists and the workers are balanced against one another and both of them fleeced for the benefit of the decayed Prussian cabbage Junkers. [German:Krautjunker, translated as ‘country squire’, but with pejorative overtones.]
Further, in most historical states the rights conceded to citizens are graded on a property basis, whereby it is directly admitted that the state is an organization for the protection of the possessing class against the non-possessing class. This is already the case in the Athenian and Roman property classes. Similarly in the medieval feudal state, in which the extent of political power was determined by the extent of landownership. Similarly, also, in the electoral qualifications in modern parliamentary states. This political recognition of property differences is, however, by no means essential. On the contrary, it marks a low stage in the development of the state. The highest form of the state, the democratic republic, which in our modern social conditions becomes more and more an unavoidable necessity and is the form of state in which alone the last decisive battle between proletariat and bourgeoisie can be fought out – the democratic republic no longer officially recognizes differences of property. Wealth here employs its power indirectly, but all the more surely. It does this in two ways: by plain corruption of officials, of which America is the classic example, and by an alliance between the government and the stock exchange, which is effected all the more easily the higher the state debt mounts and the more the joint-stock companies concentrate in their hands not only transport but also production itself, and themselves have their own center in the stock exchange. In addition to America, the latest French republic illustrates this strikingly, and honest little Switzerland has also given a creditable performance in this field. But that a democratic republic is not essential to this brotherly bond between government and stock exchange is proved not only by England, but also by the new German Empire, where it is difficult to say who scored most by the introduction of universal suffrage, Bismarck or the Bleichroder bank. And lastly the possessing class rules directly by means of universal suffrage. As long as the oppressed class – in our case, therefore, the proletariat – is not yet ripe for its self-liberation, so long will it, in its majority, recognize the existing order of society as the only possible one and remain politically the tall of the capitalist class, its extreme left wing. But in the measure in which it matures towards its self-emancipation, in the same measure it constitutes itself as its own party and votes for its own representatives, not those of the capitalists. Universal suffrage is thus the gauge of the maturity of the working class. It cannot and never will be anything more in the modern state; but that is enough. On the day when the thermometer of universal suffrage shows boiling-point among the workers, they as well as the capitalists will know where they stand.
The state, therefore, has not existed from all eternity. There have been societies which have managed without it, which had no notion of the state or state power. At a definite stage of economic development, which necessarily involved the cleavage of society into classes, the state became a necessity because of this cleavage. We are now rapidly approaching a stage in the development of production at which the existence of these classes has not only ceased to be a necessity, but becomes a positive hindrance to production. They will fall as inevitably as they once arose. The state inevitably falls with them. The society which organizes production anew on the basis of free and equal association of the producers will put the whole state machinery where it will then belong–into the museum of antiquities, next to the spinning wheel and the bronze ax.

Civilization is, therefore, according to the above analysis, the stage of development in society at which the division of labor, the exchange between individuals arising from it, and the commodity production which combines them both, come to their full growth and revolutionizes the whole of previous society.
At all earlier stages of society production was essentially collective, just as consumption proceeded by direct distribution of the products within larger or smaller communistic communities. This collective production was very limited; but inherent in it was the producers’ control over their process of production and their product. They knew what became of their product: they consumed it; it did not leave their hands. And so long as production remains on this basis, it cannot grow above the heads of the producers nor raise up incorporeal alien powers against them, as in civilization is always and inevitably the case.
But the division of labor slowly insinuates itself into this process of production. It undermines the collectivity of production and appropriation, elevates appropriation by individuals into the general rule, and thus creates exchange between individuals – how it does so, we have examined above. Gradually commodity production becomes the dominating form.
With commodity production, production no longer for use by the producers but for exchange, the products necessarily change hands. In exchanging his product, the producer surrenders it; he no longer knows what becomes of it. When money, and with money the merchant, steps in as intermediary between the producers, the process of exchange becomes still more complicated, the final fate of the products still more uncertain. The merchants are numerous, and none of them knows what the other is doing. The commodities already pass not only from hand to hand; they also pass from market to market; the producers have lost control over the total production within their own spheres, and the merchants have not gained it. Products and production become subjects of chance.
But chance is only the one pole of a relation whose other pole is named “necessity.” In the world of nature, where chance also seems to rule, we have long since demonstrated in each separate field the inner necessity and law asserting itself in this chance. But what is true of the natural world is true also of society. The more a social activity, a series of social processes, becomes too powerful for men's conscious control and grows above their heads, and the more it appears a matter of pure chance, then all the more surely within this chance the laws peculiar to it and inherent in it assert themselves as if by natural necessity. Such laws also govern the chances of commodity production and exchange. To the individuals producing or exchanging, they appear as alien, at first often unrecognized, powers, whose nature Must first be laboriously investigated and established. These economic laws of commodity production are modified with the various stages of this form of production; but in general the whole period of civilization is dominated by them. And still to this day the product rules the producer; still to this day the total production of society is regulated, not by a jointly devised plan, but by blind laws, which manifest themselves with elemental violence, in the final instance in the storms of the periodical trade crises.
We saw above how at a fairly early stage in the development of production, human labor-power obtains the capacity of producing a considerably greater product than is required for the maintenance of the producers, and how this stage of development was in the main the same as that in which division of labor and exchange between individuals arise. It was not long then before the great “truth” was discovered that man also can be a commodity; that human energy can be exchanged and put to use by making a man into a slave. Hardly had men begun to exchange than already they themselves were being exchanged. The active became the passive, whether the men liked it or not.
With slavery, which attained its fullest development under civilization, came the first great cleavage of society into an exploiting and an exploited class. This cleavage persisted during the whole civilized period. Slavery is the first form of exploitation, the form peculiar to the ancient world; it is succeeded by serfdom in the middle ages, and wage-labor in the more recent period. These are the three great forms of servitude, characteristic of the three great epochs of civilization; open, and in recent times disguised, slavery always accompanies them.
The stage of commodity production with which civilization begins is distinguished economically by the introduction of (1) metal money, and with it money capital, interest and usury; (2) merchants, as the class of intermediaries between the producers; (3) private ownership of land, and the mortgage system; (4) slave labor as the dominant form of production The form of family corresponding to civilization and coming to definite supremacy with it is monogamy, the domination of the man over the woman, and the single family as the economic unit of society. The central link in civilized society is the state, which in all typical periods is without exception the state of the ruling class, and in all cases continues to be essentially a machine for holding down the oppressed, exploited class. Also characteristic of civilization is the establishment of a permanent opposition between town and country as basis of the whole social division of labor; and, further, the introduction of wills, whereby the owner of property is still able to dispose over it even when he is dead. This institution, which is a direct affront to the old gentile constitution, was unknown in Athens until the time of Solon; in Rome it was introduced early, though we do not know the date; [4] among the Germans it was the clerics who introduced it, in order that there might be nothing to stop the pious German from leaving his legacy to the Church.
With this as its basic constitution, civilization achieved things of which gentile society was not even remotely capable. But it achieved them by setting in motion the lowest instincts and passions in man and developing them at the expense of all his other abilities. From its first day to this, sheer greed was the driving spirit of civilization; wealth and again wealth and once more wealth, wealth, not of society, but of the single scurvy individual–here was its one and final aim. If at the same time the progressive development of science and a repeated flowering of supreme art dropped into its lap, it was only because without them modern wealth could not have completely realized its achievements.
Since civilization is founded on the exploitation of one class by another class, its whole development proceeds in a constant contradiction. Every step forward in production is at the same time a step backwards in the position of the oppressed class, that is, of the great majority. Whatever benefits some necessarily injures the others; every fresh emancipation of one class is necessarily a new oppression for another class. The most striking proof of this is provided by the introduction of machinery, the effects of which are now known to the whole world. And if among the barbarians, as we saw, the distinction between rights and duties could hardly be drawn, civilization makes the difference and antagonism between them clear even to the dullest intelligence by giving one class practically all the rights and the other class practically all the duties.
But that should not be: what is good for the ruling class must also be good for the whole of society, with which the ruling-class identifies itself. Therefore the more civilization advances, the more it is compelled to cover the evils it necessarily creates with the cloak of love and charity, to palliate them or to deny them–in short, to introduce a conventional hypocrisy which was unknown to earlier forms of society and even to the first stages of civilization, and which culminates in the pronouncement: the exploitation of the oppressed class is carried on by the exploiting class simply and solely in the interests of the exploited class itself; and if the exploited class cannot see it and even grows rebellious, that is the basest ingratitude to its benefactors, the exploiters. [5]
And now, in conclusion, Morgan’s judgment of civilization:
Since the advent of civilization, the outgrowth of property has been so immense, its forms so diversified, its uses so expanding and its management so intelligent in the interests of its owners, that it has become, on the part of the people, an unmanageable power. The human mind stands bewildered in the presence of its own creation. The time will come, nevertheless, when human intelligence will rise to the mastery over property, and define the relations of the state to the property it protects, as well as the obligations and the limits of the rights of its owners. The interests of society are paramount to individual interests, and the two must be brought into just and harmonious relations. A mere property career is not the final destiny of mankind, if progress is to be the law of the future as it has been of the past. The time which has passed away since civilization began is but a fragment of the past duration of man’s existence; and but a fragment of the ages yet to come. The dissolution of society bids fair to become the termination of a career of which property is the end and aim; because such a career contains the elements of self-destruction. Democracy in government, brotherhood in society, equality in rights and privileges, and universal education, foreshadow the next higher plane of society to which experience, intelligence and knowledge are steadily tending. It will be a revival, in a higher form, of the liberty, equality and fraternity of the ancient gentes.
[Morgan, op. cit., p. 562.–Ed.]


[1] Especially on the north-west coast of America–see Bancroft. Among the Haidahs on Queen Charlotte Islands there are households with as many as 700 persons under one roof. Among the Nootkas whole tribes used to live under one roof.

[2] For the number of slaves in Athens, see above, page 107. In Corinth, at the height of its power, the number of slaves was 460,000; in Ægina, 470,000. In both cases, ten times the population of free citizens.

[3] The first historian who had at any rate an approximate conception of the nature of the gens was Niebuhr, and for this he had to thank his acquaintance with the Ditmarechen families, though he was overhasty in transferring their characteristics to the gens.

[4] The second part of Lassalle’s System der erworbenen Rechte (System of Acquired Rights) turns chiefly on the proposition that the Roman testament is as old as Rome itself, that there was never in Roman history “a time when there were no testaments“; that, on the contrary, the testament originated in pre-Roman times out of the cult of the dead. Lassalle, as a faithful Hegelian of the old school, derives the provisions of Roman law not from the social relations of the Romans, but from the “speculative concept” of the human will, and so arrives at this totally unhistorical conclusion. This is not to be wondered at in a book which comes to the conclusion, on the ground of the same speculative concept, that the transfer of property was a purely secondary matter in Roman inheritance. Lassalle not only believes in the illusions of the Roman jurists, particularly of the earlier periods; he outdoes them.

[5] I originally intended to place the brilliant criticism of civilization which is found scattered through the work of Charles Fourier beside that of Morgan and my own. Unfortunately, I have not the time. I will only observe that Fourier already regards monogamy and private property in land as the chief characteristics of civilization, and that he calls civilization a war of the rich against the poor. We also find already in his work the profound recognition that in all societies which are imperfect and split into antagonisms single families (les families incohirentes) are the economic units.

Origins of the Fam

Ta đã nghiên cứu sự tan rã của tổ chức thị tộc trong ba ví dụ lớn riêng biệt: người Hi Lạp, người La Mã, và người Germania. Để kết thúc, ta sẽ xem xét các điều kiện kinh tế chung đã phá hoại tổ chức thị tộc ngay từ giai đoạn cao của thời dã man, và đã hoàn toàn thủ tiêu nó ở buổi đầu của thời văn minh. Ở đây, ta sẽ cần bộ “Tư bản” của Marx không kém gì cuốn sách của Morgan.

Ra đời từ giai đoạn giữa của thời mông muội, tiếp tục phát triển ở giai đoạn cao của thời đó, thị tộc đã đạt mức cực thịnh ở giai đoạn thấp của thời dã man, trong chừng mực các tài liệu gốc cho phép ta phán đoán. Vậy, ta sẽ bắt đầu từ giai đoạn đó.

Ở đây, lấy người Indian châu Mĩ làm ví dụ, thì ta thấy chế độ thị tộc đã hoàn toàn phát triển. Một bộ lạc chia làm nhiều thị tộc, [thường thường là hai]; khi dân số tăng lên, mỗi thị tộc lại chia thành vài thị tộc con, thị tộc mẹ vẫn tồn tại với tư cách là bào tộc. Bản thân bộ lạc cũng chia thành nhiều bộ lạc mới, trong mỗi bộ lạc mới ấy, thì ở hầu hết các trường hợp, ta đều gặp lại các thị tộc trước đây; ít ra là ở một vài trường hợp, các bộ lạc cùng thân tộc hợp thành một liên minh bộ lạc. Tổ chức đơn giản này hoàn toàn phù hợp với các điều kiện xã hội đã đẻ ra nó. Nó chẳng qua là một cơ cấu lớn lên một cách tự nhiên từ những điều kiện đó; nó có khả năng giải quyết mọi xung đột có thể xảy ra, trong một xã hội được tổ chức như vậy. Những xung đột bên ngoài thì do chiến tranh giải quyết, chiến tranh có thể kết thúc bằng sự tiêu diệt bộ lạc, chứ không bao giờ bằng sự nô dịch bộ lạc. Sự vĩ đại, và cũng là điều hạn chế, của chế độ thị tộc, chính là vì nó không có chỗ cho kẻ thống trị cũng như bị trị. Trong nội bộ thị tộc, chưa có phân biệt giữa quyền lợi và nghĩa vụ; với người Indian, thì câu hỏi “tham gia công việc chung, báo thù, trả tiền chuộc là quyền lợi hay nghĩa vụ?” không tồn tại; vì nó vô nghĩa, y như câu hỏi “ăn, ngủ, săn bắn là quyền lợi hay nghĩa vụ?” Trong bộ lạc hay thị tộc lại càng không thể có sự phân chia thành các giai cấp khác nhau. Và điều này khiến ta phải nghiên cứu cơ sở kinh tế của chế độ đó.

Dân cư sống hết sức thưa thớt, chỉ ở nơi bộ lạc cư trú thì mới có đông người, xung quanh đó là một vùng đất rộng, trước hết là một khu vực dùng làm vùng săn bắn, tiếp đó là một miền rừng bảo hộ không thuộc về bộ lạc nào cả, nó khiến các bộ lạc cách biệt với nhau. Sự phân công lao động hoàn toàn mang tính nguyên thủy, chỉ là giữa nam và nữ thôi. Đàn ông đi đánh trận, săn bắn và đánh cá, tìm thức ăn và những công cụ cần cho việc đó. Đàn bà trông coi nhà cửa, chuẩn bị cái ăn cái mặc; họ làm bếp, dệt, may vá. Mỗi bên đều làm chủ trong lĩnh vực hoạt động của mình: đàn ông làm chủ trong rừng, đàn bà làm chủ ở nhà. Họ cũng làm chủ những công cụ do mình chế tạo và sử dụng: với đàn ông, đó là vũ khí, các công cụ để săn bắn và đánh cá; với đàn bà, đó là các dụng cụ gia đình. Kinh tế gia đình có tính cộng sản, gồm vài gia đình, mà thường là gồm rất nhiều gia đình1*. Cái gì được làm ra và sử dụng chung thì là của chung, như nhà cửa, vườn tược, thuyền độc mộc. Vậy là ở đây, và chỉ ở đây thôi, mới có cái “sở hữu do chính lao động của mình làm ra”; cái sở hữu mà trong xã hội văn minh, chỉ là điều bịa đặt của các luật gia và kinh tế gia, và là căn cứ pháp lí giả dối sau cùng mà chế độ sở hữu tư bản chủ nghĩa hiện đại vẫn còn dựa vào.

Nhưng loài người không dừng lại ở giai đoạn đó trên khắp mọi nơi. Ở châu Á, họ đã tìm thấy những động vật có thể thuần dưỡng được, và sau đó, làm chúng sinh sôi nảy nở được trong tình trạng thuần hóa. Họ phải săn trâu cái ở trên rừng về; khi đã được thuần hóa, mỗi năm nó sẽ đẻ một con nghé, và còn cho sữa nữa. Vài bộ lạc tiên tiến nhất - như người Arya, người Semite, có thể là cả người Turan nữa - lúc đầu thì lấy việc thuần dưỡng gia súc, sau này thì chỉ lấy việc chăn nuôi và coi giữ gia súc làm công việc chủ yếu. Các bộ lạc du mục tách rời khỏi số đông những người dã man khác: đó là cuộc phân công lao động xã hội lớn đầu tiên. Các bộ lạc du mục không chỉ sản xuất ra nhiều tư liệu sinh hoạt hơn những dân khác, mà các tư liệu sinh hoạt đó cũng khác. Không chỉ có nhiều sữa, nhiều sản phẩm từ sữa, và nhiều thịt hơn; họ còn có cả da thú, len, lông dê; ngoài ra là nhiều sợi và hàng dệt, vì khối lượng nguyên liệu đã tăng lên. Vì thế mà lần đầu tiên, đã có thể có sự trao đổi đều đặn. Ở các giai đoạn phát triển trước đây thì chỉ có thể xảy ra sự trao đổi ngẫu nhiên thôi: sự khéo léo đặc biệt trong việc chế tạo vũ khí và công cụ, có thể đưa tới một sự phân công lao động nhất thời. Như ở nhiều nơi, đã tìm thấy những di chỉ, chắc chắn là của các xưởng chế tạo công cụ đá, có từ cuối thời đồ đá. Những người thợ đã trau dồi kĩ năng của mình ở các xưởng đó, hẳn là đã làm việc cho toàn thể dân mình; cũng như các thợ thủ công đặc biệt, vẫn còn trong các công xã thị tộc ở Ấn Độ ngày nay. Ở giai đoạn đó, trao đổi chẳng thể phát sinh ở đâu, ngoài nội bộ thị tộc; và kể cả trong trường hợp đó, nó cũng chỉ là một hiện tượng ngoại lệ. Nhưng giờ đây, khi các bộ lạc du mục đã tách ra, ta thấy mọi điều kiện đều đã chín muồi; để việc trao đổi diễn ra giữa những người khác bộ lạc với nhau, và để sự trao đổi ấy phát triển, trở thành một chế độ thường xuyên. Lúc đầu, việc trao đổi giữa các bộ lạc được tiến hành thông qua các tù trưởng thị tộc, nhưng khi các đàn súc vật bắt đầu chuyển thành sở hữu riêng rẽ1, thì việc trao đổi giữa các cá nhân ngày càng phổ biến, và sau này thì trở thành hình thức duy nhất. Nhưng vật phẩm chủ yếu mà các bộ lạc du mục đem trao đổi với láng giềng chính là súc vật; súc vật trở thành một hàng hóa được dùng để định giá mọi hàng hóa khác, và ở mọi nơi, đều được người ta vui lòng nhận lấy để trao đổi. Tóm lại, súc vật đã có chức năng tiền tệ, và đã được dùng làm tiền tệ, ngay từ giai đoạn đó. Nhu cầu về một hàng hóa đặc biệt, tức là tiền tệ, đã trở nên cần thiết và cấp bách biết bao; ngay từ lúc mới bắt đầu có sự trao đổi hàng hóa.

Nghề làm vườn, mà chắc là những người châu Á ở giai đoạn thấp của thời dã man còn chưa biết tới, đã xuất hiện ở họ chậm nhất là vào giai đoạn giữa, trước khi có nông nghiệp. Với khí hậu của vùng đồng bằng Turan, thì không thể duy trì lối sống du mục, nếu không dự trữ cỏ khô cho mùa đông dài khắc nghiệt, vậy nên ở đây cần mở rộng đồng cỏ và trồng ngũ cốc. Với các thảo nguyên ở phía bắc biển Đen thì cũng vậy. Nhưng nếu lúc đầu, người ta trồng ngũ cốc cho súc vật ăn, thì chẳng bao lâu sau, nó cũng trở thành thức ăn cho người. Đất đai trồng trọt vẫn là của bộ lạc, lúc đầu thì giao cho thị tộc; sau thì thị tộc lại giao cho [các công xã gia đình, và cuối cùng là cho] các cá nhân sử dụng; họ có thể có những quyền chiếm hữu nhất định, nhưng chỉ là quyền chiếm hữu thôi.

Trong các thành tựu công nghiệp của giai đoạn này, có hai thứ mang ý nghĩa quan trọng nhất. Thứ nhất là cái khung cửi, thứ nhì là việc nấu chảy quặng và chế tạo đồ kim loại. Đồng, thiếc, và hợp kim của chúng là đồng thiếc; là các chất quan trọng nhất. Đồng thiếc được dùng làm các công cụ và vũ khí bền chắc, nhưng không thay thế được công cụ đá; chỉ sắt mới làm được điều đó, nhưng người ta chưa biết khai thác sắt. Vàng bạc bắt đầu được dùng để trang trí và trang sức, lúc này hẳn là chúng đã có giá cao hơn so với các chất nêu trên.

Sản xuất tăng lên trong tất cả các ngành - chăn nuôi súc vật, nông nghiệp, thủ công nghiệp gia đình - làm cho sức lao động của con người có khả năng sản xuất ra một lượng sản phẩm nhiều hơn mức cần thiết cho sinh hoạt. Đồng thời, nó tăng thêm lượng lao động hàng ngày mà một thành viên của thị tộc, công xã, hoặc gia đình cá thể, phải đảm nhận. Do đó mà có nhu cầu thu hút các nguồn lực lao động mới. Chiến tranh cung cấp các nguồn lực mới này: tù binh đều bị biến thành nô lệ. Cuộc phân công lao động xã hội lớn đầu tiên, cùng với việc tăng năng suất lao động, tức là tăng của cải, và sự mở rộng lĩnh vực sản xuất, trong điều kiện lịch sử chung khi đó, nhất định phải đưa tới chế độ nô lệ. Từ cuộc phân công lao động xã hội lớn đầu tiên, đã nảy sinh sự phân chia lớn đầu tiên trong xã hội, thành hai giai cấp: chủ nô và nô lệ, kẻ bóc lột và người bị bóc lột.

Từ khi nào và như thế nào, các đàn súc vật được chuyển từ sở hữu công của bộ lạc hay thị tộc, thành sở hữu của các chủ gia đình riêng rẽ; cho đến nay ta chưa biết gì về điều này cả. Nhưng về căn bản, việc đó hẳn là đã xảy ra ở giai đoạn này. Với các đàn súc vật và những của cải mới khác, một cuộc cách mạng đã xuất hiện trong gia đình. Việc tìm kiếm thức ăn bao giờ cũng là của đàn ông; chính họ đã sản xuất và sở hữu những công cụ cần cho việc đó. Các đàn súc vật là những phương tiện sinh sống mới; giờ đây, công việc của đàn ông ban đầu là thuần dưỡng, sau đó là chăn nuôi súc vật. Vì thế, súc vật là của đàn ông, cũng như hàng hóa và nô lệ có được do trao đổi súc vật. Toàn bộ phần thặng dư mà việc sản xuất đem lại đều thuộc về đàn ông; người đàn bà cũng tham gia sử dụng, nhưng không được sở hữu chúng chút nào. “Người đàn ông thời mông muội”, vừa là chiến sĩ, vừa là người đi săn, vui lòng giữ địa vị thứ yếu trong nhà, sau người đàn bà; người chăn nuôi “hiền lành hơn”, thì lại cậy mình có của mà tiến lên hàng thứ nhất, và hạ người đàn bà xuống hàng thứ yếu. Và người đàn bà không thể phàn nàn gì được. Sự phân công lao động trong gia đình đã qui định việc phân chia tài sản giữa đàn ông và đàn bà. Sự phân công đó vẫn như xưa, nhưng giờ nó lại làm đảo lộn hoàn toàn các quan hệ gia đình trước kia; đơn giản là vì sự phân công lao động ở ngoài gia đình đã thay đổi. Chính cái nguyên do trước kia đảm bảo quyền thống trị trong nhà cho người đàn bà - đó là họ chỉ làm công việc gia đình - nay lại khiến sự thống trị của người đàn ông trong gia đình trở thành tất yếu; công việc nội trợ của người đàn bà không còn ý nghĩa gì nữa, so với lao động sản xuất của người đàn ông; giờ đây, cái thứ hai mới là tất cả, còn cái thứ nhất chỉ là phần phụ thêm nhỏ nhặt. Từ đây, ta có thể thấy rằng: việc giải phóng phụ nữ và bình đẳng giới là không thể, và sẽ mãi mãi không thể; nếu nữ giới vẫn còn bị gạt ra khỏi lao động sản xuất xã hội, và bị giới hạn trong phạm vi lao động tư nhân của gia đình. Việc đó chỉ có thể làm được, nếu phụ nữ được tham gia sản xuất trên một qui mô xã hội rộng lớn, và chỉ phải tốn rất ít thời gian vào công việc gia đình. Và điều trên chỉ có thể làm được, với nền đại công nghiệp hiện đại: nó không chỉ thu nhận lao động nữ một cách rộng rãi, mà còn hướng tới việc chấm dứt lao động tư nhân trong gia đình, bằng cách ngày càng biến nó thành một ngành sản xuất xã hội.

Người đàn ông đã thực sự thống trị trong gia đình. Những rào cản cuối cùng ngăn cản quyền lực tuyệt đối của họ đã sụp đổ. Sự chuyên quyền đó được xác lập và duy trì bằng việc lật đổ chế độ mẫu quyền, dựng lên chế độ phụ quyền; và bằng bước quá độ dần dần, từ hôn nhân đối ngẫu sang hôn nhân cá thể. Nhưng điều này cũng tạo ra một vết rạn nứt trong chế độ thị tộc cổ: gia đình cá thể đã trở thành một thế lực, sự xuất hiện của nó là mối đe dọa với thị tộc.

Bước tiếp theo đưa ta tới giai đoạn cao của thời dã man, giai đoạn mà mọi dân tộc văn minh đều đã trải qua, với thời đại anh hùng của họ; thời đại của kiếm sắt, cũng như của rìu sắt và lưỡi cày sắt. Sắt giờ đây đã phục vụ con người, đó là cái cuối cùng và quan trọng nhất, trong tất cả các nguyên liệu đã đóng vai trò cách mạng trong lịch sử; cho tới khi khoai tây xuất hiện. Sắt cho phép canh tác trên diện tích lớn hơn, khai hoang được những miền rừng rú rộng hơn; đem lại cho thợ thủ công những công cụ rất cứng và sắc, không thứ đá hay kim loại nào ở thời đó đương đầu với nó được. Tất cả những cái đó, phải từ từ mới đạt được: thứ sắt đầu tiên thường lại mềm hơn cả đồng thiếc. Vì thế mà vũ khí bằng đá chỉ từ từ mất đi: không chỉ trong “Bài ca Hildebrand”, mà cả ở trận Hastings năm 1066, rìu đá vẫn được dùng trong chiến đấu. Nhưng từ nay, sự phát triển sẽ không thể bị chặn đứng nữa; nó ít bị gián đoạn hơn, và diễn ra mau chóng hơn. Thành thị, với những căn nhà xây bằng gạch hoặc đá, được bao quanh bởi các bức tường, vọng gác và lỗ châu mai xây bằng đá, đã trở thành chỗ ở trung tâm của bộ lạc hay liên minh bộ lạc; đó là một bước tiến to lớn về mặt kiến trúc, nhưng cũng là dấu hiệu rằng sự nguy hiểm và nhu cầu phòng vệ đã tăng lên. Của cải tăng lên mau chóng, nhưng đó vẫn là của cải tư nhân. Dệt, chế tạo đồ kim loại, và các ngành thủ công khác ngày càng tách khỏi nhau; nhờ đó mà sản phẩm của chúng ngày càng đa dạng và chất lượng. Ngoài ngũ cốc, các cây họ đậu và hoa quả, nông nghiệp còn cung cấp cả rượu vang và dầu thực vật, vì người ta đã biết cách chế tạo. Các hoạt động nhiều mặt như vậy không thể chỉ do mỗi một cá nhân tiến hành được nữa; cuộc phân công lao động xã hội lớn thứ hai đã diễn ra: thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp. Sản xuất tăng lên không ngừng, cùng với đó là sự tăng năng suất lao động, đã làm tăng giá trị sức lao động của con người. Chế độ nô lệ, ở giai đoạn trước hãy còn mới mẻ và lẻ tẻ, bây giờ là bộ phận chủ yếu cấu thành chế độ xã hội; nô lệ không còn là kẻ phụ giúp đơn thuần nữa: từng tá người một, họ bị đẩy đi làm việc ngoài đồng ruộng và trong xưởng thợ. Với việc sản xuất được chia làm hai ngành chính: thủ công nghiệp và nông nghiệp, thì nền sản xuất để trực tiếp trao đổi cũng ra đời: đó là nền sản xuất hàng hóa. Cùng với đó, thương nghiệp xuất hiện, không chỉ ở trong bộ lạc, hay là các vùng ranh giới; mà cả với các miền ở hải ngoại nữa. Tuy thế, tất cả những cái đó hãy còn rất chưa phát triển; các kim loại quí dần trở thành thứ hàng hóa phổ biến và thống trị, nghĩa là trở thành tiền tệ, nhưng chúng vẫn chưa được đúc thành từng đồng tiền, mà chỉ được đem trao đổi theo khối lượng.
Sự phân biệt giàu nghèo đã xuất hiện, bên cạnh sự phân biệt chủ nô với nô lệ; cùng với sự phân công lao động mới, xã hội một lần nữa phân chia thành các giai cấp. Sự chênh lệch về tài sản, giữa các chủ gia đình riêng rẽ, đã phá vỡ công xã gia đình cộng sản chủ nghĩa cũ, ở bất kì đâu mà nó còn được duy trì; cùng với đó, việc cày cấy chung ruộng đất do công xã, và vì công xã, cũng mất đi. Đất canh tác được cấp cho các gia đình riêng rẽ, lúc đầu là tạm thời, sau này thì vĩnh viễn. Bước quá độ sang chế độ tư hữu hoàn toàn thì được thực hiện dần dần, song song với bước quá độ từ hôn nhân đối ngẫu tới hôn nhân cá thể. Gia đình cá thể bắt đầu trở thành đơn vị kinh tế của xã hội.

Tình trạng dân cư ngày càng đông đúc đòi hỏi sự đoàn kết chặt chẽ hơn, trong các hành động đối nội cũng như đối ngoại. Ở khắp nơi, liên minh các bộ lạc cùng thân tộc đã trở nên cần thiết; không lâu sau, sự hợp nhất các lãnh thổ của các bộ lạc riêng, thành một lãnh thổ chung của bộ tộc, cũng trở nên cần thiết. Thủ lĩnh quân sự của bộ tộc - rex, basileus, thiudans - trở thành một viên chức cần thiết, thường trực. Đại hội nhân dân được thành lập, ở những nơi mà trước đây nó chưa có. Thủ lĩnh quân sự, hội đồng, đại hội nhân dân, đó là các cơ quan của xã hội thị tộc, nay đã phát triển thành chế độ dân chủ quân sự; gọi là quân sự, vì chiến tranh và tổ chức chiến tranh bây giờ đã là các chức năng thường xuyên của đời sống nhân dân. Của cải từ những láng giềng đã kích thích lòng tham của các bộ tộc, những kẻ giờ đây coi việc chiếm đoạt của cải là một mục đích chính của cuộc sống. Họ là những người dã man: với họ, cướp bóc thì dễ dàng hơn, thậm chí còn vinh dự hơn, so với lao động sản xuất. Chiến tranh, trước kia chỉ được tiến hành để trả thù, hoặc để mở rộng một lãnh thổ đã trở nên chật hẹp; thì nay được tiến hành đơn giản là để cướp bóc, và trở thành một nghề nghiệp thường xuyên. Không phải vô cớ mà người ta xây lên các bức tường thành dựng đứng đáng sợ, bao bọc các thành thị được phòng thủ kiên cố. Hào sâu dưới chân thành là cái mồ của chế độ thị tộc, và các tháp canh chung quanh thành đã vươn tới thời văn minh. Với xã hội bên trong thì cũng vậy. Những cuộc chiến tranh cướp bóc đã làm tăng quyền lực của thủ lĩnh quân sự tối cao, cũng như các chỉ huy dưới quyền; cái tập quán bầu người kế nhiệm từ cùng một gia đình, đã dần dần, đặc biệt là từ khi có chế độ phụ quyền, trở thành một quyền lực thế tập. Ban đầu, người ta chấp nhận nó; sau này, người ta đòi hỏi nó; cuối cùng thì người ta đoạt lấy nó. Cơ sở của vương quyền thế tập và quí tộc thế tập đã được thiết lập. Vậy là các cơ quan của chế độ thị tộc dần tách mình khỏi gốc rễ của chúng trong nhân dân, trong thị tộc, bào tộc, bộ lạc; và toàn bộ chế độ thị tộc chuyển hóa thành cái đối lập với nó. Từ một tổ chức của bộ lạc, dùng để giải quyết công việc của mình một cách tự do, nó biến thành một tổ chức dùng để để cướp bóc và áp bức láng giềng; tương ứng với điều đó, các cơ quan của nó, ban đầu là công cụ để thực hiện ý chí của nhân dân, nay đã biến thành các cơ quan độc lập, dùng để thống trị và áp bức nhân dân. Nhưng chuyện này không bao giờ có thể xảy ra, nếu lòng tham của cải không khiến cho các thành viên thị tộc chia thành người giàu và kẻ nghèo, nếu “sự chênh lệch về tài sản trong cùng một thị tộc không biến sự thống nhất về lợi ích, thành sự đối kháng giữa các thành viên thị tộc” (Marx), và nếu sự phát triển rộng rãi của chế độ nô lệ không bắt đầu làm cho người ta coi rằng: lao động để kiếm sống thì chỉ xứng với nô lệ, và kém vinh dự hơn việc cướp bóc.

Bây giờ, ta đã tới ngưỡng cửa của thời văn minh. Thời văn minh mở đầu với một bước tiến mới trong sự phân công lao động. Ở giai đoạn thấp của thời dã man, con người chỉ sản xuất để trực tiếp đáp ứng nhu cầu bản thân; việc trao đổi thi thoảng lắm mới có, và chỉ là trao đổi các sản phẩm thừa do ngẫu nhiên mà có. Tới giai đoạn giữa, ta thấy là ở các bộ tộc du mục, súc vật đã là một tài sản; khi các đàn súc vật này đủ nhiều, thì chúng sẽ sản xuất ra một lượng sản phẩm thừa thường xuyên, điều này dẫn tới việc phân công lao động giữa các bộ lạc du mục và những dân chậm tiến hơn, không có gia súc; tức là có hai mặt khác nhau của sản xuất đã cùng tồn tại, và có những điều kiện cần thiết để tiến hành trao đổi thường xuyên. Tới giai đoạn cao của thời dã man, ta thấy có một sự phân công lao động mới, giữa thủ công nghiệp và nông nghiệp, vì thế, có sự sản xuất ra một bộ phận ngày càng lớn sản phẩm để trao đổi trực tiếp, do đó, việc trao đổi giữa những người sản xuất riêng rẽ đã trở thành một chức năng sống còn của xã hội.

Thời văn minh đã củng cố và phát triển mọi sự phân công lao động đang tồn tại, đặc biệt bằng cách tăng cường sự đối lập giữa thành thị và nông thôn (thành thị có thể thống trị nông thôn về mặt kinh tế, như ở thời Cổ đại; nông thôn cũng có thể chi phối thành thị, như ở thời Trung cổ); và nó còn thêm vào một sự phân công lao động thứ ba nữa, sự phân công lao động mà chỉ nó mới có, và mang ý nghĩa quyết định; nó đẻ ra một giai cấp không tham gia sản xuất, mà chỉ chuyên trao đổi sản phẩm: đó là thương nhân. Cho tới nay, mỗi khi giai cấp hình thành, thì đó hoàn toàn là vì các lí do trên lĩnh vực sản xuất; chúng đã chia những người tham gia nền sản xuất thành người điều khiển và người thừa hành, hay là người sản xuất qui mô nhỏ và người sản xuất qui mô lớn. Ở đây, lần đầu tiên xuất hiện một giai cấp, dù không tham gia sản xuất tí nào, nhưng lại chiếm toàn quyền lãnh đạo nền sản xuất, và nô dịch những người sản xuất về mặt kinh tế; nó trở thành kẻ trung gian không thể thiếu giữa hai người sản xuất, và bóc lột cả đôi bên. Viện cớ “giúp người sản xuất tránh khỏi những khó nhọc và rủi ro trong việc trao đổi, mở rộng việc bán sản phẩm của họ tới các thị trường xa xôi, do đó trở thành giai cấp có ích nhất trong nhân dân”, một giai cấp những kẻ kí sinh đã xuất hiện, những kẻ ăn bám xã hội đích thực; chúng hớt lấy phần tinh túy nhất của sản xuất, ở trong nước cũng như ở nước ngoài, và coi đó là tiền công trả cho sự giúp ích - mà trên thực tế là rất nhỏ nhặt - của mình; giai cấp này mau chóng thu về một lượng của cải kếch xù, tương ứng với đó là ảnh hưởng xã hội to lớn; vì thế, ở thời văn minh, giai cấp này ngày càng có được nhiều vinh dự, và chi phối nền sản xuất ngày càng mạnh; cho tới khi cuối cùng, nó đẻ ra cái sản phẩm của riêng mình: những cuộc khủng hoảng thương nghiệp định kì.

Tuy nhiên, ở giai đoạn phát triển mà ta đang nghiên cứu, giai cấp thương nhân mới ra đời hoàn toàn chưa có ý niệm gì về cái sứ mệnh vĩ đại đang chờ đợi nó. Giai cấp ấy cứ hình thành, và trở nên cần thiết, thế là đủ. Cùng với thương nhân, thì tiền kim khí, tức là tiền đúc, cũng phát triển; đó lại là một công cụ thống trị mới của kẻ không sản xuất đối với người sản xuất, và đối với công việc sản xuất. Hàng hóa của các hàng hóa đã được phát hiện ra; nó chứa đựng trong mình mọi hàng hóa khác, dưới dạng tiềm ẩn; nó là cái ma lực, có thể tùy ý biến thành tất cả những gì đáng để người ta thèm muốn, và được người ta thèm muốn. Ai có nó thì sẽ chi phối được thế giới sản xuất. Vậy ai là người có được nó trước tiên? Ấy là thương nhân. Sự sùng bái đồng tiền được đảm bảo nhờ bàn tay của anh ta. Thương nhân có trách nhiệm làm cho người ta thấy rõ rằng: mọi hàng hóa, cùng với đó là tất cả những người sản xuất hàng hóa, đều phải thành kính biến thành cát bụi trước đồng tiền. Anh ta chứng minh bằng thực tiễn rằng: mọi hình thức khác của tài sản đều chỉ là cái bóng trước hiện thân đó của tài sản. Chưa bao giờ mà thế lực của đồng tiền lại tự biểu hiện mình một cách thô bạo và tàn nhẫn như ở thời thanh xuân của nó. Sau khi hàng hóa được bán lấy tiền, thì tới việc cho vay tiền, và cùng với đó là việc thu lợi tức và tệ cho vay nặng lãi. Không có pháp chế nào ở các thời đại sau này lại dúi con nợ xuống dưới chân chủ nợ, một cách triệt để và nhẫn tâm, như là pháp chế của Athens cổ đại và Rome cổ đại; và ở cả hai thành bang này, pháp chế đó đều phát sinh một cách tự nhiên, với tư cách là tập quán pháp, hoàn toàn do kinh tế mà ra.

Bên cạnh của cải dưới dạng hàng hóa và nô lệ, bên cạnh của cải dưới dạng tiền, còn có của cải dưới dạng ruộng đất. Quyền chiếm hữu của các cá nhân, đối với các mảnh ruộng mà lúc đầu được thị tộc và bộ lạc chia cho, giờ đã được củng cố, đến mức ruộng đất đó đã trở thành tài sản thừa kế được. Ấy là vì trước kia, họ đã gắng sức, trên hết là để giành được cái tự do của mình, để thoát khỏi quyền lực của công xã thị tộc đối với mảnh đất đó; quyền lực ấy giờ đã trở thành xiềng xích đối với họ. Họ đã vứt bỏ được xiềng xích đó, nhưng chẳng bao lâu sau, họ cũng mất luôn cái quyền sở hữu ruộng đất mà mình mới có được. Quyền sở hữu ruộng đất hoàn toàn và tự do không chỉ có nghĩa là: có thể chiếm hữu ruộng đất không hạn chế, mà còn có nghĩa là: có thể chuyển nhượng ruộng đất đó. Chừng nào ruộng đất còn là của thị tộc, thì khả năng đó không có. Nhưng khi người chủ mới của ruộng đất vứt bỏ được những xiềng xích, vốn là do quyền lực tối cao của thị tộc và bộ lạc gây ra, thì anh ta cũng cắt đứt luôn những sợi dây vẫn buộc mình vào ruộng đất đó từ trước tới nay. Điều đó có nghĩa là thế nào, thì tiền tệ - cái được phát minh ra cùng lúc với quyền tư hữu ruộng đất - đã cho anh ta thấy rõ. Ruộng đất nay đã là một hàng hóa, và có thể đem bán hay cầm cố được. Quyền tư hữu ruộng đất vừa được xác lập, thì việc cầm cố cũng được phát minh ra ngay (xem Athens*). Anh muốn có quyền sở hữu ruộng đất toàn vẹn, tự do, có thể chuyển nhượng được; giờ thì anh có nó rồi đó: “Tu l’as voulu, George Dandin!”2.

Cùng với sự mở rộng thương mại, cùng với tiền và tệ cho vay nặng lãi, cùng với quyền tư hữu ruộng đất và chế độ cầm cố, sự tích tụ và tập trung của cải vào tay một ít người đã diễn ra nhanh chóng; cùng với đó là sự bần cùng hóa của quần chúng, và khối quần chúng bị bần cùng, cũng nhiều lên. Tầng lớp quí tộc giàu có mới, nếu không có xuất thân từ quí tộc thế tập cũ, thì lại đẩy hẳn quí tộc cũ xuống hàng thứ yếu (như ở Athens, ở Rome, ở người Germania). Bên cạnh tình trạng các công dân tự do được chia thành nhiều giai cấp, tùy theo tài sản; thì số nô lệ lại tăng lên rất nhanh, đặc biệt ở Hi Lạp2*; lao động cưỡng bức của họ là cái nền tảng, mà từ đó, kiến trúc thượng tầng của toàn thể xã hội được xây nên.

Bây giờ ta sẽ xem, trong cuộc đảo lộn xã hội ấy, chế độ thị tộc sẽ ra sao. Phải đương đầu với các yếu tố mới, đã xuất hiện mà không có sự tham gia của mình, nó tỏ ra bất lực. Điều kiện cần của chế độ thị tộc là các thành viên thị tộc, hay ít ra là bộ lạc, phải cùng sống trên một lãnh thổ; và chỉ có mình họ ở đó thôi. Điều đó từ lâu đã không còn. Trên mọi vùng lãnh thổ, người dân từ khắp các thị tộc và bộ lạc đều sống lẫn vào nhau; ở khắp nơi, nô lệ, người được bảo hộ, người từ nơi khác đến, đều sống chung với công dân tự do. Cuộc sống định cư, mà mãi tới cuối giai đoạn giữa của thời dã man mới có, đã bị phá vỡ bởi những thay đổi liên tục trong dân cư; do thương mại, hay sự thay đổi nghề nghiệp, hoặc việc chuyển nhượng quyền sở hữu ruộng đất. Những thành viên của các đoàn thể thị tộc không thể họp lại để giải quyết những công việc chung của họ nữa, chỉ những việc nhỏ nhặt, như các nghi lễ tôn giáo, thì vẫn được tổ chức lấy lệ. Bên cạnh những nhu cầu và lợi ích mà các đoàn thể thị tộc có sứ mệnh và có thể đảm bảo được, thì sự đảo lộn trong các quan hệ sản xuất, và những biến đổi trong cơ cấu xã hội mà nó gây nên, đã đẻ ra những nhu cầu và lợi ích mới; chúng không chỉ xa lạ đối với chế độ thị tộc, mà còn trực tiếp đối lập với chế độ ấy về mọi mặt. Lợi ích của những nhóm thợ thủ công đã xuất hiện cùng với sự phân công lao động, những nhu cầu đặc biệt của thành thị, đối lập với nông thôn, đã đòi hỏi phải có các cơ quan mới. Nhưng mỗi nhóm đó đều gồm những người đến từ các thị tộc, bào tộc và bộ lạc khác nhau; thậm chí có cả người từ nơi khác tới. Vì thế, các cơ quan đó phải được hình thành bên ngoài chế độ thị tộc, ở bên cạnh chế độ ấy, do đó mà cũng đối lập với nó. Trong mỗi đoàn thể thị tộc, cũng có sự xung đột về lợi ích như thế; xung đột đó đạt tới hình thái gay gắt nhất, khi mà người giàu và kẻ nghèo, chủ nợ và con nợ cùng ở trong một thị tộc và bộ lạc. Thêm vào đó, có cả một số lớn dân cư mới. Họ ở ngoài các đoàn thể thị tộc, nhưng có thể trở thành một thế lực trong nước, như ở Rome; và họ quá đông, nên không thể từ từ gia nhập vào các thị tộc và bộ lạc thân tộc được. Đối lập với khối người đông đúc ấy, các đoàn thể thị tộc trở thành các tập đoàn khép kín, có đặc quyền; nền dân chủ nguyên thủy, ra đời một cách tự nhiên, giờ biến thành một chế độ quí tộc đáng ghét. Sau cùng, chế độ thị tộc sinh ra từ một xã hội chưa từng biết tới mâu thuẫn nội tại nào cả, và nó chỉ phù hợp với một xã hội như thế thôi. Ngoài dư luận công chúng ra thì nó không có một công cụ cưỡng chế nào cả. Nhưng giờ đây, có một xã hội mới, do các điều kiện kinh tế sống còn của mình, đã buộc phải tự chia thành dân tự do và nô lệ, thành kẻ giàu chuyên đi bóc lột và người nghèo bị bóc lột; một xã hội không những không thể điều hòa lại các mâu thuẫn đó, mà còn buộc phải luôn làm cho chúng trở nên gay gắt hơn. Một xã hội như thế chỉ có thể tồn tại, hoặc là trong cuộc đấu tranh công khai không ngừng giữa các giai cấp với nhau, hoặc là dưới sự thống trị của một thế lực thứ ba. Thế lực này, dường như đứng trên các giai cấp đang đấu tranh với nhau, sẽ dập tắt cuộc xung đột công khai giữa họ, hay cùng lắm là để cuộc đấu tranh giai cấp chỉ diễn ra trong phạm vi kinh tế, dưới một hình thức gọi là hợp pháp. Chế độ thị tộc đã hết thời rồi. Nó đã bị phá vỡ bởi sự phân công lao động, và kết quả của việc đó, tức là sự phân chia xã hội thành các giai cấp. Nó đã bị Nhà nước thay thế.

Trên đây, ta đã nghiên cứu chi tiết ba hình thức chính của Nhà nước, được dựng lên trên đống hoang tàn của chế độ thị tộc. Athens là hình thức cổ điển, thuần túy nhất; ở đây, Nhà nước nảy sinh trực tiếp và chủ yếu từ các mâu thuẫn giai cấp đã phát triển ngay trong lòng xã hội thị tộc. Ở La Mã, xã hội thị tộc trở thành một tầng lớp quí tộc khép kín, sống giữa đám bình dân đông đảo ở bên ngoài, vốn chỉ có nghĩa vụ mà không có quyền lợi; thắng lợi của bình dân đã phá vỡ chế độ thị tộc cũ, trên đống hoang tàn của chế độ ấy, một Nhà nước đã mọc lên, và không lâu sau, cả quí tộc thị tộc lẫn bình dân đều bị hòa tan hết vào Nhà nước đó. Cuối cùng, ở trường hợp người Germania đi chinh phục đế quốc La Mã, thì Nhà nước nảy sinh trực tiếp từ việc chiếm hữu những lãnh thổ rộng lớn, mà chế độ thị tộc không đem lại được phương tiện quản lí nào cả. Nhưng cuộc chinh phục không đòi hỏi một cuộc chiến kịch liệt với dân bản xứ, cũng như không đòi hỏi một sự phân công lao động tiến bộ hơn, vì trình độ phát triển kinh tế của kẻ chinh phục và người bị chinh phục cũng gần như nhau, do đó mà cơ sở kinh tế của xã hội vẫn giữ nguyên. Vì thế nên chế độ thị tộc vẫn có thể tiếp tục tồn tại trong nhiều thế kỉ, dưới một hình thức đã biến đổi và mang tính địa phương, như là chế độ công xã mark; và thậm chí còn tự hồi sinh dưới một hình thức yếu ớt hơn, như là các thị tộc quí tộc có đặc quyền sau này, và cả các thị tộc nông dân nữa, như ở Dithmarschen3*.

Vậy thì Nhà nước quyết không phải là một quyền lực từ bên ngoài ấn vào xã hội; và càng không phải là “hiện thực của ý niệm đạo đức”, hay “hình ảnh và hiện thực của lí tính”, như Hegel khẳng định. Đúng ra, nó là sản phẩm của một xã hội đã ở một giai đoạn phát triển nhất định, nó là sự thú nhận rằng xã hội đó đã rơi vào một mâu thuẫn nội tại không thể giải quyết được; và đã bị phân chia thành các mặt đối lập không thể dung hòa với nhau, mà xã hội ấy cũng không trừ bỏ được. Nhưng để các mặt đối lập ấy, là các giai cấp có xung đột về lợi ích kinh tế với nhau, không tiêu diệt lẫn nhau, và tiêu diệt cả xã hội, trong một cuộc đấu tranh vô ích; thì phải có một lực lượng, tựa như đứng trên xã hội, làm nhiệm vụ xoa dịu xung đột, và giữ xung đột đó trong vòng “trật tự”. Và lực lượng đó, nảy sinh từ xã hội, nhưng lại đứng trên xã hội, và ngày càng xa rời xã hội, chính là Nhà nước.

So với tổ chức thị tộc trước kia, đặc trưng thứ nhất của Nhà nước là sự phân chia dân cư trên cơ sở địa phương. Như ta đã thấy, các đoàn thể thị tộc cổ, được hình thành và duy trì nhờ quan hệ huyết tộc, thì đã không còn phù hợp, chủ yếu là vì tiền đề của chúng - đó là các thành viên thị tộc phải gắn chặt với một địa phương nhất định - đã không còn nữa. Địa phương vẫn còn đó, nhưng con người thì đã trở nên di động. Vì thế, sự phân chia địa phương được lấy làm điểm xuất phát, và các công dân sẽ thực hiện các quyền lợi và nghĩa vụ xã hội của mình ở nơi cư trú, bất luận họ ở thị tộc hay bộ lạc nào. Việc tổ chức công dân theo địa phương như thế là chung cho mọi quốc gia. Vì thế, với ta, tổ chức đó dường như là tự nhiên; nhưng như ta đã thấy, cần có một cuộc đấu tranh gay go kéo dài, thì tổ chức đó mới được xác lập ở Athens và La Mã, thay cho tổ chức thân tộc cũ.

Đặc trưng thứ hai của Nhà nước là việc thiết lập một quyền lực công cộng, không còn trực tiếp tương đương với lực lượng vũ trang do nhân dân tự tổ chức nữa. Thứ quyền lực công cộng đặc biệt này là cần thiết, vì từ khi xã hội chia thành các giai cấp, thì không thể có tổ chức vũ trang tự động của nhân dân được nữa. Nô lệ cũng nằm trong dân cư: đối với 365.000 nô lệ, thì 90.000 công dân Athens chỉ là một giai cấp có đặc quyền mà thôi. Quân đội nhân dân của chế độ dân chủ Athens là một quyền lực công cộng của bọn quí tộc, nhằm chống lại nô lệ, và bắt họ phải phục tùng; nhưng để bắt cả các công dân tự do cũng phải phục tùng, thì cần có một đội cảnh binh, như ở trên đã nói. Quyền lực công cộng đó tồn tại ở mọi quốc gia; nó không chỉ bao gồm những người có vũ trang, mà còn có cả các công cụ vật chất phụ thêm, như nhà tù, và đủ thứ cơ quan cưỡng chế mà xã hội thị tộc không hề biết tới. Quyền lực ấy có thể là rất không đáng kể, trên thực tế là không nhận thấy được, như ở các xã hội mà những đối lập giai cấp vẫn chưa phát triển, hay ở các vùng xa xôi; như đôi lúc ta thấy ở một số vùng của Mĩ. Nhưng khi những mâu thuẫn giai cấp trong nước ngày càng sâu sắc, và các nước láng giềng ngày càng rộng lớn và đông đúc; thì quyền lực đó cũng ngày càng mạnh lên. Cứ nhìn vào châu Âu ngày nay là đủ: ở đây, đấu tranh giai cấp và chạy đua xâm lược đã đẩy cái quyền lực công cộng lên tới mức nó đe dọa nuốt gọn cả xã hội, và cả bản thân Nhà nước.

Để duy trì quyền lực công cộng đó, cần có sự đóng góp của công dân; ấy là thuế má. Cái này thì xã hội thị tộc hoàn toàn không biết tới. Nhưng ngày nay, thì ta đã biết quá đủ về chúng. Với bước tiến của nền văn minh, thì cả thuế má cũng không đủ; sau này, Nhà nước còn phát hành hối phiếu, vay nợ, tức là bán công trái. Về điểm này, châu Âu già cỗi cũng có thể kể lại khá nhiều.

Khi đã nắm được quyền lực công cộng và quyền thu thuế, đám quan chức - tự coi mình là các cơ quan của xã hội - liền đứng lên trên xã hội. Lòng tôn kính tự nguyện trước kia của nhân dân đối với các cơ quan của chế độ thị tộc, thì không đủ cho họ nữa; kể cả khi họ có thể nhận được nó. Là các đại biểu cho một thứ quyền lực đã trở nên xa rời xã hội, họ phải khiến người khác kính trọng, nhờ các đạo luật đặc biệt, chúng làm cho họ trở nên đặc biệt thần thánh và bất khả xâm phạm. Viên cảnh sát quèn nhất của nhà nước văn minh cũng có “uy quyền” lớn hơn mọi cơ quan của xã hội thị tộc cộng lại; nhưng một vương công, chính khách hay tướng lĩnh lớn nhất của thời văn minh có lẽ vẫn phải ghen tị với một thủ lĩnh thấp nhất trong thị tộc, về lòng tôn kính không thể chối cãi - và cũng không cần dùng roi gậy mới có - mà thủ lĩnh ấy nhận được. Một người nằm ngay trong lòng xã hội, còn người kia phải cố coi mình là kẻ ở ngoài và đứng trên xã hội.

Vì Nhà nước xuất hiện do nhu cầu kiềm chế những đối lập giai cấp, đồng thời cũng xuất hiện từ chính những xung đột giai cấp, nên đó thường là Nhà nước của giai cấp có thế lực nhất, giai cấp thống trị về kinh tế; nhờ có Nhà nước, giai cấp đó cũng thống trị về chính trị, do đó lại có các phương tiện mới để đàn áp và bóc lột giai cấp bị trị. Trên hết, Nhà nước cổ đại là của chủ nô, dùng để đàn áp nô lệ; Nhà nước phong kiến là cơ quan của quí tộc, dùng để đàn áp nông nô và nông dân bị lệ thuộc; còn Nhà nước đại nghị hiện đại là công cụ của tư bản để bóc lột lao động làm thuê. Tuy nhiên, cũng có ngoại lệ, khi mà các giai cấp đang đấu tranh với nhau đạt tới một thế cân bằng nhất định; khiến cho Nhà nước tạm thời được độc lập ở một mức độ nào đó đối với cả hai bên, tựa như một kẻ trung gian. Đó là chế độ quân chủ chuyên chế ở thế kỉ XVII và XVIII, đã giữ thế thăng bằng giữa bọn quí tộc và giai cấp tư sản; là chế độ Bonaparte của Đế chế thứ nhất, và đặc biệt là Đế chế thứ hai ở Pháp, nó đã đẩy giai cấp vô sản chống lại giai cấp tư sản, rồi lại đẩy giai cấp tư sản chống lại giai cấp vô sản. Thành tựu mới nhất về mặt này, trong đó kẻ thống trị cũng như người bị trị đều đáng buồn cười cả, đó là tân Đế chế Đức của các quốc gia của Bismarck; nó đã tạo thế cân bằng giữa các nhà tư bản và công nhân đang đối lập với nhau, và lừa đảo cả hai giai cấp trên, để bọn Junker nước Phổ - vốn đang bị sa sút - được hưởng lợi.

Hơn nữa, trong đa số các Nhà nước từng tồn tại trong lịch sử, thì quyền lợi mà nó ban cho các công dân đều được đo bằng tài sản của họ; qua đó nó trực tiếp thú nhận rằng Nhà nước là một tổ chức dùng để bảo vệ giai cấp hữu sản, và chống lại giai cấp không có của. Đó là việc phân chia tầng lớp theo tài sản, như ở Athens và La Mã. Với Nhà nước phong kiến Trung cổ cũng vậy, thế lực chính trị được quyết định bởi qui mô chiếm hữu ruộng đất. Việc xác định tư cách cử tri, như ở các Nhà nước đại nghị hiện đại, cũng là hình thức tương tự. Nhưng, sự thừa nhận về mặt chính trị đối với sự chênh lệch về tài sản hoàn toàn không phải là cái căn bản. Ngược lại, nó chứng tỏ một trình độ phát triển thấp của Nhà nước. Hình thức cao nhất của Nhà nước, là chế độ cộng hòa dân chủ, đang ngày càng trở thành một tất yếu không thể tránh khỏi trong điều kiện của xã hội chúng ta ngày nay, và là hình thức Nhà nước duy nhất, mà trong đó, cuộc đấu tranh quyết định giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản có thể diễn ra tới cùng; chế độ ấy không chính thức thừa nhận sự chênh lệch về của cải nữa. Lúc này, của cải phát huy quyền lực của nó một cách gián tiếp, nhưng lại chắc chắn hơn. Có hai cách: trực tiếp mua chuộc các viên chức, mà Mĩ là ví dụ điển hình; và liên minh giữa chính phủ với Sở giao dịch chứng khoán: việc này lại càng dễ thực hiện, khi mà các món nợ của Nhà nước ngày càng tăng; còn các công ti cổ phần, coi trung tâm hoạt động của mình là Sở giao dịch chứng khoán, thì ngày càng tập trung vào tay mình, không chỉ ngành vận tải mà ngay cả ngành sản xuất nữa. Ngoài nước Mĩ, thì nền cộng hòa mới đây của Pháp cũng là ví dụ nổi bật, và cả nước Thụy Sĩ thuần phong mĩ tục cũng không chịu kém cạnh. Nhưng không nhất thiết phải có chế độ cộng hòa dân chủ, thì mới có cái liên minh hữu hảo giữa chính phủ và Sở giao dịch chứng khoán; điều này đã được chứng minh, không chỉ ở nước Anh, mà cả ở tân Đế chế Đức: ở đó, khó có thể nói là kẻ nào đã được phổ thông đầu phiếu đề lên cao hơn; Bismarck hay Bleichröder. Sau cùng thì giai cấp hữu sản trực tiếp thống trị bằng phổ thông đầu phiếu. Chừng nào giai cấp bị trị, ở đây là giai cấp vô sản, chưa đủ trưởng thành để tự giải phóng mình; thì chừng đó, đa số họ sẽ vẫn coi chế độ xã hội hiện tồn là chế độ duy nhất có thể có, và họ sẽ theo đuôi giai cấp các nhà tư bản về mặt chính trị, trở thành cánh cực tả của giai cấp đó. Nhưng đến khi giai cấp vô sản đủ chín chắn để tự giải phóng mình, thì lúc ấy, nó tự tổ chức ra đảng của riêng mình; nó bầu ra những người đại diện cho mình, chứ không phải những người đại diện cho các nhà tư bản. Vậy, phổ thông đầu phiếu là cái thước đo mức độ trưởng thành của giai cấp công nhân. Nó không thể, và không bao giờ có thể, đem lại nhiều hơn thế, với Nhà nước ngày nay; nhưng như vậy cũng đủ. Ngày mà cái nhiệt kế phổ thông đầu phiếu chỉ điểm sôi trong những người công nhân; thì họ, cũng như các nhà tư bản, sẽ biết rằng mình phải làm gì.

Vậy, không phải lúc nào cũng có Nhà nước. Đã từng có những xã hội không cần tới Nhà nước, không có khái niệm gì về Nhà nước hay quyền lực Nhà nước cả. Tới một giai đoạn phát triển kinh tế nhất định, và phải gắn liền với việc phân chia xã hội thành giai cấp; thì sự phân chia đó làm cho Nhà nước trở thành một tất yếu. Giờ đây, ta đang tiến nhanh tới một giai đoạn phát triển sản xuất; trong đó, sự tồn tại của các giai cấp không những không còn là một tất yếu, mà còn biến thành một trở ngại rõ ràng cho sản xuất. Các giai cấp đó tất yếu sẽ mất đi, cũng như xưa kia, chúng đã tất yếu phải xuất hiện. Giai cấp biến mất, thì Nhà nước nhất định sẽ biến mất theo. Xã hội sẽ tổ chức lại nền sản xuất, trên cơ sở liên hợp tự do và bình đẳng giữa những người sản xuất; và sẽ xếp toàn thể bộ máy Nhà nước vào cái vị trí đích thực của nó khi ấy: đó là ở bảo tàng đồ cổ, bên cạnh chiếc guồng kéo sợi và cái rìu đồng.

Vậy, theo các phân tích nêu trên, thời văn minh là một giai đoạn phát triển của xã hội. Ở đó, sự phân công lao động, rồi đến sự trao đổi giữa các cá nhân, vốn là do phân công lao động mà ra, và nền sản xuất hàng hóa, là sự kết hợp hai quá trình nói trên, đều đạt tới sự phát triển toàn thịnh, và gây ra một cuộc cách mạng trong toàn bộ xã hội trước đây.

Ở mọi giai đoạn phát triển trước đó của xã hội, nền sản xuất về căn bản là có tính tập thể; tiêu dùng cũng thế, nó trở thành việc phân phối trực tiếp sản phẩm, được tiến hành bên trong các công xã cộng sản chủ nghĩa lớn nhỏ. Nền sản xuất tập thể ấy rất nhỏ hẹp, nhưng chính trong nền sản xuất đó, người sản xuất lại làm chủ được quá trình sản xuất và sản phẩm của mình. Họ biết được sản phẩm đó sẽ thế nào: họ tiêu dùng chúng, chúng không rời khỏi tay họ. Và chừng nào việc sản xuất còn dựa trên cơ sở đó, thì nó không thể vượt quá tầm kiểm soát của người sản xuất, và đẻ ra những lực lượng thần bí và xa lạ với họ; điều vẫn luôn xảy ra và tất yếu phải xảy ra trong thời văn minh.

Nhưng sự phân công lao động đã từ từ thâm nhập vào quá trình sản xuất đó. Nó phá hủy tính tập thể của sản xuất và chiếm hữu, đưa việc chiếm hữu tư nhân lên thành một qui tắc phổ biến, do đó mà làm xuất hiện sự trao đổi giữa các cá nhân; việc đó diễn ra như thế nào, trên đây ta đã nghiên cứu rồi. Dần dần, nền sản xuất hàng hóa đã trở thành hình thức thống trị.

Với nền sản xuất hàng hóa, tức là sản xuất không phải để tự mình tiêu dùng, mà là để trao đổi; thì sản phẩm ắt phải chuyển từ tay người này tới tay kẻ kia. Với việc trao đổi, người sản xuất đã bỏ mặc sản phẩm của mình cho kẻ khác, và không biết sau này nó sẽ ra sao. Từ khi tiền, cùng với đó là thương nhân, xuất hiện với tư cách kẻ trung gian giữa những người sản xuất, thì quá trình trao đổi càng trở nên phức tạp, và càng không biết chắc được số phận cuối cùng của sản phẩm. Tầng lớp thương nhân thì rất đông, không ai trong số họ biết được những kẻ khác đang làm gì. Hàng hóa không chỉ từ tay người này sang tay người khác, mà còn từ thị trường này sang thị trường khác; người sản xuất đã mất quyền kiểm soát toàn bộ nền sản xuất, và thương nhân cũng không có được quyền kiểm soát ấy. Sản phẩm và sản xuất đều phó mặc cho ngẫu nhiên định đoạt.

Nhưng ngẫu nhiên chỉ là một cực của mối liên hệ, mà cực kia có tên là “tất yếu”. Trong giới tự nhiên, nơi mà dường như tính ngẫu nhiên cũng thống trị; thì từ lâu rồi, ta đã chứng minh tính tất yếu và tính qui luật nội tại, chúng đều tự thể hiện ra, ngay trong khuôn khổ của tính ngẫu nhiên. Nhưng cái gì đúng với giới tự nhiên thì cũng đúng với xã hội. Một hoạt động xã hội, hay một loạt quá trình xã hội, mà càng vượt quá sự kiểm soát tự giác của con người, và càng ra khỏi phạm vi chi phối của họ; thì nó dường như càng bị phó mặc cho tính ngẫu nhiên thuần túy, và chính trong cái ngẫu nhiên đó, những qui luật nội tại cố hữu của chúng lại càng tự thể hiện mình, với một sự tất yếu tự nhiên. Những qui luật như thế cũng ngự trị, trong cái ngẫu nhiên của nền sản xuất và trao đổi hàng hóa. Với những người sản xuất và trao đổi riêng rẽ, chúng như các lực lượng xa lạ, mà lúc đầu người ta thường không nhận thấy; bản chất của các lực lượng ấy phải được nghiên cứu và nhận thức một cách kĩ lưỡng. Những qui luật kinh tế này của nền sản xuất hàng hóa còn biến đổi tùy theo các giai đoạn phát triển của hình thức sản xuất, nhưng nói chung, toàn bộ thời văn minh đều nằm dưới sự thống trị của chúng. Cho tới ngày nay, sản phẩm vẫn thống trị người sản xuất; và cho tới ngày nay, toàn bộ nền sản xuất xã hội vẫn được điều tiết, không phải bởi một kế hoạch do xã hội đề ra, mà là bởi các qui luật mù quáng; chúng vẫn tự thể hiện mình, với một sự dữ dội mang tính tự nhiên, mà mức độ cao nhất là trong những cơn bão táp của các cuộc khủng hoảng thương mại định kì.

Trên đây, ta đã thấy rằng: ở một giai đoạn phát triển khá sớm của sản xuất, sức lao động của con người đã có thể tạo ra một lượng sản phẩm lớn hơn mức cần thiết cho sinh hoạt như thế nào; và giai đoạn phát triển đó, về căn bản, cũng trùng với sự ra đời của sự phân công lao động, và sự trao đổi giữa các cá nhân như thế nào. Chẳng bao lâu sau, một “chân lí” vĩ đại đã được phát hiện ra: con người cũng có thể trở thành hàng hóa, sức người3 cũng có thể đem trao đổi và sử dụng được, nhờ việc biến con người thành nô lệ. Loài người vừa bắt đầu tiến hành sự trao đổi, thì chính họ lại cũng trở thành những thứ được đem ra trao đổi. Thể chủ động biến thành thể bị động, dù người ta muốn hay không.

Cùng với chế độ nô lệ, vốn đã đạt tới mức phát triển cao nhất trong thời văn minh, thì sự phân chia lớn đầu tiên của xã hội, thành giai cấp bóc lột và giai cấp bị bóc lột, cũng đã diễn ra. Sự phân chia đó tiếp tục tồn tại trong suốt thời văn minh. Chế độ nô lệ là hình thức bóc lột đầu tiên, đặc trưng cho thế giới cổ đại; kế tiếp nó là chế độ nông nô thời Trung cổ, và chế độ làm thuê thời nay. Đó là ba hình thức nô dịch lớn, đặc trưng cho ba giai đoạn lớn của văn minh; chế độ nô lệ công khai, và nay là chế độ nô lệ ngụy trang, luôn đi kèm với thời văn minh.

Về mặt kinh tế, giai đoạn sản xuất hàng hóa - mà thời đại văn minh bắt đầu cùng với nó - được đánh dấu bằng sự ra đời của: 1) tiền kim khí, cùng với nó là tư bản dưới dạng tiền, lợi tức, và tệ cho vay nặng lãi; 2) thương nhân, với tư cách là giai cấp những kẻ trung gian, đứng giữa những người sản xuất; 3) chế độ tư hữu ruộng đất, và chế độ cầm cố; 4) lao động của nô lệ, với tư cách là hình thức sản xuất thống trị. Hình thức gia đình phù hợp với thời văn minh, và chiếm ưu thế rõ rệt trong thời này, là chế độ hôn nhân cá thể, là sự thống trị của đàn ông đối với đàn bà, là gia đình cá thể, với tư cách là đơn vị kinh tế của xã hội. Lực lượng chủ yếu gắn kết xã hội văn minh là Nhà nước: trong tất cả những thời kì điển hình, đó vẫn là Nhà nước của giai cấp thống trị, không có ngoại lệ nào cả; và ở mọi trường hợp, về cơ bản, nó vẫn là một bộ máy được dùng để đàn áp giai cấp bị trị, bị bóc lột. Thời đại văn minh còn có những đặc trưng khác: việc củng cố sự đối lập giữa thành thị và nông thôn, coi đó là cơ sở của toàn bộ sự phân công lao động xã hội; là sự xuất hiện chế độ di chúc, nhờ đó mà kẻ có của có thể chi phối tài sản của mình kể cả khi y đã chết. Thể chế này đối đầu trực tiếp với chế độ thị tộc cổ: ở Athens, mãi tới thời Solon, người ta vẫn chưa biết đến nó; ở La Mã, nó có từ khá sớm, nhưng ta không biết thời điểm cụ thể4*; ở người Germania, thầy tu là những kẻ đã du nhập thể chế ấy, nhờ đó mà những người Đức ngoan đạo đã có thể để lại tài sản của mình cho Giáo hội.

Với các cơ sở đó, thời văn minh đã đạt được những điều mà xã hội thị tộc không thể có được. Nhưng nó đã thu được các thành quả ấy nhờ việc kích thích những bản năng và dục vọng thấp kém nhất của con người, và phát triển chúng; làm tổn hại tới mọi năng lực khác của con người. Động lực của thời văn minh, từ ngày đầu cho tới ngày nay, là lòng tham đê tiện; giàu có, giàu có nữa, giàu có hơn, nhưng không phải sự giàu có của xã hội, mà là của cái cá nhân riêng lẻ nhỏ nhen kia, đó là mục đích duy nhất và cuối cùng của thời văn minh. Nếu như cũng trong thời đại ấy, khoa học đã ngày càng phát triển, và những thời kì rực rỡ huy hoàng của nghệ thuật đã nhiều lần lặp lại; thì đó chỉ là vì, nếu không có chúng, thì sẽ không có được tất cả những thành tựu của thời đại ngày nay, trong việc tích lũy của cải.

Vì cơ sở của thời đại văn minh là sự bóc lột của một giai cấp này đối với một giai cấp khác, nên toàn bộ sự phát triển của nó diễn ra trong một mối mâu thuẫn thường trực. Mỗi bước tiến trong sản xuất đồng thời đánh dấu một bước lùi trong tình cảnh của giai cấp bị áp bức, nghĩa là của đại đa số. Lợi ích của người này nhất định phải là tổn hại đối với người kia, mỗi cuộc giải phóng mới của một giai cấp này lại là một ách áp bức mới đối với một giai cấp khác. Bằng chứng nổi bật nhất về điều đó chính là việc sử dụng máy móc, với những hậu quả mà giờ đây ai cũng biết. Và như ta đã thấy, nếu như người dã man rất khó phân biệt quyền lợi với nghĩa vụ; thì thời văn minh lại cho người ta thấy rõ, với cả những ai ngu ngốc nhất, sự khác biệt và đối lập giữa quyền lợi và nghĩa vụ; khi nó đem lại hầu hết các quyền lợi cho một giai cấp, và đổ hầu hết các nghĩa vụ cho một giai cấp khác.

Nhưng không thể để như thế được: cái gì là tốt cho giai cấp thống trị, thì cũng phải là tốt cho toàn thể xã hội; và giai cấp thống trị phải đồng nhất chính mình với toàn thể xã hội. Vì thế, khi văn minh càng tiến lên, thì nó lại càng buộc phải phủ lớp áo bác ái lên trên các tệ nạn mà nó nhất định phải đẻ ra, phải tẩy trắng và phủ nhận chúng; tóm lại, nó buộc phải thực hành một kiểu đạo đức giả thường ngày, mà các hình thái xã hội trước đây, và ngay cả các giai đoạn đầu của thời văn minh, đều chưa từng biết tới. Lối đạo đức giả đó lên tới đỉnh điểm với cái tuyên bố này: giai cấp bóc lột tiến hành bóc lột đối với giai cấp bị bóc lột, cũng chỉ vì lợi ích của chính giai cấp bị bóc lột; và nếu giai cấp bị bóc lột không hiểu điều đó, và còn đứng lên chống lại, thì đó là điều vong ân bội nghĩa hèn hạ nhất đối với những ân nhân của họ, tức là những kẻ bóc lột họ5*.

Và giờ, để kết luận, sẽ là nhận định của Morgan về thời văn minh:
“Từ khi thời văn minh đến, sự tăng thêm của cải đã diễn ra rất mạnh mẽ, các hình thức của chúng thì quá là đa dạng, việc sử dụng chúng thì hết sức rộng rãi, và việc quản lí chúng, vì lợi ích của những kẻ hữu sản, thì cực kì khéo léo; nên đối với nhân dân, chúng đã trở thành một lực lượng không thể khống chế nổi. Trí tuệ của con người đang đứng hoang mang, bỡ ngỡ; trước những cái do chính mình tạo ra. Nhưng, cũng sẽ có một ngày, mà lí trí của con người đủ mạnh để chi phối của cải, và chi phối quan hệ của Nhà nước với cái tài sản mà nó đang bảo hộ; cũng như qui định những giới hạn về quyền lợi, và cả những nghĩa vụ của người hữu sản. Lợi ích của xã hội là tối cao so với lợi ích của cá nhân, và phải tạo ra những mối quan hệ công bằng và hòa hợp giữa chúng. Nếu như sự tiến bộ vẫn là qui luật của tương lai, cũng như nó từng là qui luật của quá khứ; thì việc đơn thuần tìm kiếm của cải sẽ không phải là mục đích cuối cùng của loài người. Quãng thời gian đã qua, kể từ khi thời văn minh bắt đầu, chỉ là một mẩu nhỏ trong khoảng thời gian tồn tại đã qua, và cũng chỉ là một mẩu nhỏ trong khoảng thời gian tồn tại sắp tới của nhân loại. Sự tan biến của cái hình thái hoạt động lịch sử, với mục đích cuối cùng duy nhất là làm giàu ấy, đang đe dọa tiêu diệt cả xã hội; vì bản thân hoạt động đó đã chứa đựng những yếu tố khiến nó phải tự hủy diệt mình. Dân chủ trong việc quản lí, hữu ái trong xã hội, bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ, phổ biến giáo dục; chúng báo hiệu cái giai đoạn cao hơn sắp tới của xã hội, mà kinh nghiệm, lí trí và khoa học đang không ngừng vươn tới. Đó sẽ là sự phục sinh dưới hình thức cao hơn, của tự do - bình đẳng - bác ái có ở các thị tộc cổ đại” (“Xã hội Cổ đại”, tr. 552)

Chú thích của Engels

1* Đặc biệt ở vùng bờ biển Tây Bắc châu Mĩ (xem Bancroft*). Ở người Haida sống trên quần đảo Hoàng hậu Charlotte, có những hộ gồm 700 người sống vào cùng một nhà. Ở người Nootka, nhiều bộ lạc sống hết thảy vào một nhà.
2* Số nô lệ ở Athens, xin xem ở cuối phần “Sự hình thành Nhà nước Athens”*. Ở Corinth vào thời kì cực thịnh, có tất cả 460.000 nô lệ; ở Aegina có 470.000 nô lệ. Với cả hai trường hợp, số nô lệ đều gấp 10 lần số công dân tự do.
3* Sử gia đầu tiên đã có một quan niệm - ít ra là gần đúng - về thị tộc chính là Niebuhr, ấy là vì ông có biết tới các thị tộc ở Dithmarschen; nhưng các sai lầm của ông cũng trực tiếp từ đó mà ra.
4* Quyển “Hệ thống những quyền đã có được” của Lassalle, ở phần hai, chủ yếu xoay quanh luận điểm rằng chế độ di chúc ở La Mã cũng cổ xưa như bản thân La Mã, rằng trong lịch sử La Mã, không bao giờ có “một thời kì nào mà lại không có chế độ di chúc”; rằng đúng ra thì chế độ di chúc đã có từ thời trước La Mã, bắt nguồn từ sự thờ cúng người chết. Lassalle, với tư cách một người trung thành với phái Hegel cũ, cho là các qui chuẩn pháp lí của La Mã không bắt nguồn từ các điều kiện xã hội của người La Mã, mà là từ “khái niệm tư biện” của ý chí; điều đó dẫn tới cái nhận định hoàn toàn phi lịch sử nói trên. Điều này không có gì lạ, khi mà trong cuốn sách đó, do cũng dựa trên khái niệm tư biện ấy, tác giả đã đi tới kết luận rằng: trong chế độ thừa kế của người La Mã, việc chuyển giao tài sản hoàn toàn là thứ yếu mà thôi. Lassalle không những tin vào những ảo tưởng của các nhà luật học La Mã, nhất là những người thuộc thời kì đầu; mà ông ta còn vượt qua họ nữa.
5* Lúc đầu, tôi định đặt sự phê phán xuất sắc về thời văn minh - nằm rải rác trong các tác phẩm - của Charles Fourier bên cạnh sự phê phán của Morgan và của chính tôi. Không may, tôi không có thời gian. Tôi sẽ chỉ nhận định rằng: Fourier đã coi hôn nhân cá thể và tư hữu ruộng đất là những đặc trưng chính của thời văn minh, và ông gọi thời văn minh là cuộc chiến của người giàu chống lại người nghèo. Ta cũng thấy trong tác phẩm của ông có một nhận xét sâu sắc rằng: trong tất cả các xã hội không hoàn thiện, và bị xâu xé bởi các mâu thuẫn; thì gia đình riêng rẽ (les familles incohérentes) đều là các đơn vị kinh tế.

Chú thích của người dịch

1 Ở bản in năm 1884, đoạn "sở hữu riêng rẽ" được ghi là "sở hữu tư nhân".
2 Tiếng Pháp theo đúng nguyên bản, nghĩa là “Chính anh đã muốn thế, George Dandin!” (Molière, “George Dandin”; hồi I, cảnh 9).
3 Ở bản in năm 1884, đoạn "sức người" được ghi là "sức lao động của con người".

[Chương trước]   [Mục lục]